Samenvatting · Aardrijkskunde · mavo 1 Aarde in beweging

Aarde in beweging

Platen en Pangea

• Pangea was 270 miljoen jaar geleden één groot supercontinent. Alle werelddelen zaten toen aan elkaar vast.
• Daarna dreven de stukken land langzaam uit elkaar. Zo ontstonden de continenten en oceanen van nu.
• De buitenste laag van de aarde heet de aardkorst. Deze bestaat uit hard gesteente en is ongeveer 8 tot 40 km dik.
• De aardkorst heeft barsten. Een stuk aardkorst heet een plaat.
• Sommige platen bestaan vooral uit zee en andere vooral uit land. Er zijn grote en kleinere platen.
• Europa en Azië liggen op de grote Euraziatische plaat. Griekenland en Turkije liggen samen op een kleinere plaat.

Opbouw van de aarde

• De hitte uit de aardkern verwarmt de aardmantel.
• In de zachte aardmantel beweegt materiaal langzaam. Daardoor worden de platen in verschillende richtingen geduwd.
• Platen bewegen maar een paar centimeter per jaar: met een slakkengang.
• Het bewegen van aardplaten heet platentektoniek.
• Door platentektoniek brak Pangea uiteen. Zuid-Amerika en Afrika lagen vroeger bijvoorbeeld aan elkaar vast. De Atlantische Oceaan werd daarna steeds groter.

Gebergten door botsende platen

• Platen kunnen naar elkaar toe bewegen.
• Door de druk wordt de aardkorst in elkaar gedrukt.
• Het gesteente gaat plooien.
• Zo ontstaat een plooiingsgebergte: een gebergte met geplooide en schuine aardlagen.
• De Alpen ontstonden doordat de plaat waarop Italië ligt tegen Europa en Azië botste.
• Ook de Himalaya ontstond door botsende platen.
• Zolang platen in dezelfde richting blijven bewegen, kunnen gebergten nog hoger worden.

Aardbevingen en tsunami’s

• Een aardbeving is een trilling van de aardkorst.
• De meeste aardbevingen ontstaan tientallen kilometers onder het aardoppervlak.
• Het punt diep in de aarde waar de beving begint heet het hypocentrum of brandpunt.
• Recht boven het hypocentrum ligt het epicentrum. Daar is de schok het sterkst.
• Na een aardbeving kan een naschok volgen. Trilt de aarde pas na zeven dagen opnieuw, dan heet dit een nieuwe aardbeving.

Aardbevingen ontstaan vooral aan randen van platen. Dit gebeurt op drie manieren:

• Een aardbeving op de zeebodem kan een tsunami veroorzaken.
• De zeebodem verschuift dan plotseling.
• Daardoor ontstaat aan het zeeoppervlak een enorme vloedgolf.

Vulkanen

• In de aardmantel zit heet, gesmolten materiaal: magma.
• Als magma via een opening door de aardkorst naar buiten komt, ontstaat een vulkaan.
• Magma dat naar buiten stroomt heet lava.
• De opening boven in een vulkaan heet de krater.
• Via de kraterpijp stijgt magma naar boven.
• Bij een heftige uitbarsting komen ook as, giftige gassen, stenen en brokken lava vrij.

Vulkanen ontstaan vooral:

• waar platen uit elkaar bewegen;
• waar een zeeplaat onder een landplaat duikt.

Bij platen die uit elkaar bewegen, kan lava op de zeebodem stollen. Zo ontstaat een mid-oceanische rug: een lang gebergte op zee. In de Atlantische Oceaan ligt zo’n rug.

Vulkaanuitbarstingen hebben nadelen en voordelen:

• Lava kan huizen en landbouwgrond bedekken, zoals op La Palma in 2021.
• Aswolken zijn gevaarlijk voor vliegtuigmotoren. Daarom werd in 2010 het vliegverkeer in Noord-Europa stilgelegd na een uitbarsting op IJsland.
• De bodem rond vulkanen is vaak vruchtbaar.
• Vulkanen en vulkaanlandschappen trekken toeristen.

Nederland op reis

• Het gebied van Nederland lag 320 miljoen jaar geleden op de evenaar.
• Ongeveer 100 miljoen jaar later lag Nederland nog in de tropen.
• Daarna schoof Nederland langzaam naar het noordelijk halfrond.
• Door deze reis veranderden klimaat, landschap, planten en dieren.

In een tropisch moeras bleven plantenresten onder water liggen. Door lange tijd en hoge druk veranderden deze resten in steenkool. In Groningen ontstond bij dit proces aardgas.

Fossielen zijn afdrukken of resten van planten en dieren. Geologen gebruiken fossielen en gesteentelagen om te weten hoe Nederland er vroeger uitzag. Mergel met schelpen en sporen van zeedieren laat zien dat Limburg ooit zee was.

Aardbevingen in Nederland

• In Limburg zijn aardbevingen door een klein scheurtje in de aardkorst.
• De zwaarste aardbeving was in 1992 en haalde 5,8 op de schaal van Richter.
• In Groningen kwamen aardbevingen door gaswinning: het oppompen van aardgas uit de bodem.
• Door gaswinning daalt de bodem soms met schokken. Daardoor ontstaan aardbevingen.
• Gevolgen zijn scheuren in muren, verzakte huizen, waardedaling van woningen en gevoelens van onveiligheid.
• De regering besloot de gaswinning in Groningen langzaam te stoppen.