Samenvatting · Aardrijkskunde · vmbo 3 Droge voeten in een laag land: rivieren, dijken en Deltawerken

Nederland ligt laag en er stromen grote rivieren doorheen naar zee. Na deze samenvatting snap je waar het water vandaan komt, waarom het soms misgaat en hoe Nederland zich beschermt met dijken, de Deltawerken en meer ruimte voor de rivier.

Een laag land aan zee

Ongeveer een kwart van Nederland ligt onder zeeniveau. Vooral het westen en noorden liggen laag. Zonder dijken en duinen zou een groot deel van het land regelmatig onder water staan.

• Een polder is een laag stuk land met dijken eromheen, waarin het waterpeil wordt geregeld. Het overtollige water in de polder moet je steeds wegpompen.
• Vroeger deden windmolens dat, nu doen gemalen het met elektrische pompen.
• Het weggepompte water gaat via sloten en kanalen naar rivieren en uiteindelijk naar zee.
• De waterschappen zorgen voor sterke dijken, schoon water en het goede waterpeil.

Bodemdaling

De bodem in laag Nederland zakt langzaam. Dat heet bodemdaling. Oorzaken:

• Veen droogt uit als je het water wegpompt. Het veen klinkt in en verteert, waardoor de grond lager wordt.
• Gaswinning, zoals in Groningen, laat de bodem dalen.

Rivieren: waar komt het water vandaan?

Een rivier begint bij de bron en eindigt bij de monding in zee. Het hele gebied waarvan het water naar één rivier stroomt, heet het stroomgebied.

• Bij een regenrivier hangt de hoeveelheid water af van de regen. In de zomer verdampt veel water, dus staat de Maas dan vaak laag.
• De Rijn krijgt in het voorjaar en de zomer ook smeltwater van sneeuw en gletsjers. Daardoor stroomt er het hele jaar redelijk veel water door.
• De hoeveelheid water die per seconde langs een punt stroomt, heet de afvoer.

Dijken langs de rivier

Een rivier heeft een smalle bedding voor gewone dagen en een brede bedding voor hoogwater.

• Het zomerbed is de vaste bedding waar de rivier bijna altijd door stroomt.
• De uiterwaarden zijn de lage weilanden tussen het zomerbed en de grote dijk. Bij hoogwater lopen ze onder.
• Het winterbed is het zomerbed plus de uiterwaarden.
• De winterdijk (bandijk) is de hoge dijk die het land erachter beschermt.

Waarom gaat het soms mis?

Er zijn twee soorten overstromingen:

De Watersnoodramp van 1953 is het bekendste voorbeeld van een overstroming vanuit zee. In de nacht van 31 januari op 1 februari braken in Zeeland, Zuid-Holland en West-Brabant veel dijken door. Er kwamen meer dan 1800 mensen om.

In 1993 en 1995 stonden de grote rivieren extreem hoog. In 1995 moesten ongeveer 250.000 mensen hun huis uit, omdat dijken het misschien niet zouden houden.

Hoe beschermt Nederland zich?

Tegen de zee

• Duinen vormen een natuurlijke zeewering. Waar de kust afkalft, spuit men zand op het strand of vlak voor de kust. Dat heet zandsuppletie.
• De Afsluitdijk (1932) sloot de Zuiderzee af. Zo ontstond het IJsselmeer.
• Na 1953 kwamen de Deltawerken: dammen en stormvloedkeringen in Zeeland en Zuid-Holland. De kustlijn werd daardoor veel korter.
• De Oosterscheldekering staat meestal open, zodat eb en vloed het water blijven verversen. Bij storm gaan de schuiven dicht.
• De Maeslantkering bij Rotterdam sluit alleen bij zware storm, zodat schepen normaal gewoon naar de haven kunnen varen.

Tegen de rivier: Ruimte voor de Rivier

Na 1993 en 1995 koos Nederland ervoor om dijken niet alleen hoger te maken, maar de rivier meer ruimte te geven. Voorbeelden:

• de uiterwaarden afgraven, zodat er meer water in past;
• een dijk verleggen naar achteren, zodat het winterbed breder wordt;
• een nevengeul graven: een extra stroom naast de rivier;
• obstakels weghalen, zoals oude kades die het water tegenhouden.

Waarom blijft het nodig?

Door klimaatverandering stijgt de zeespiegel en kunnen er heftigere buien vallen. Tegelijk daalt de bodem. Het verschil tussen het water en het land wordt dus groter. Daarom blijft Nederland dijken versterken en zoeken naar nieuwe oplossingen.

In het kort

• Ongeveer een kwart van Nederland ligt onder zeeniveau; gemalen pompen polders droog.
• De Maas is een regenrivier, de Rijn een gemengde rivier (regen plus smeltwater).
• Bij hoogwater stroomt de rivier ook door de uiterwaarden; de winterdijk beschermt het land.
• Overstromingen komen vanuit zee (storm plus springtij) of vanuit de rivier (veel regen en smeltwater).
• Na de Watersnoodramp van 1953 kwamen de Deltawerken, zoals de Oosterscheldekering en de Maeslantkering.
• Ruimte voor de Rivier geeft de rivier meer plek in plaats van alleen hogere dijken.
• Zeespiegelstijging en bodemdaling maken waterbeheer steeds belangrijker.