Samenvatting · Bedrijfseconomie · vwo 6 Resultaatanalyse: voor- en nacalculatie en afwijkingen

Een bedrijf rekent vooraf uit wat het wil verdienen en kijkt achteraf wat er echt is verdiend. Het verschil is zelden nul, en een ondernemer wil weten waarom. Na deze samenvatting kun je een voor- en nacalculatorisch bedrijfsresultaat opstellen en het verschil verklaren met het verkoopresultaat en het budgetresultaat. Dat laatste splits je in een prijsresultaat, een efficiencyresultaat en een bezettingsresultaat.

Voorcalculatie en nacalculatie

• Voorcalculatie: vooraf berekenen met normale (standaard)waarden: een normale productie, een standaard kostprijs en een verwachte verkoopprijs.
• Nacalculatie: achteraf berekenen met de werkelijke waarden: werkelijke productie, werkelijke kosten en werkelijke verkoopprijs.

De standaard kostprijs is gebaseerd op de normale bezetting: de productie waarvan het bedrijf op voorhand uitgaat.

• normale productie en afzet: 1.000 stuks;
• constante kosten: € 12.000;
• variabele kosten: € 8 per stuk, namelijk 0,5 kg grondstof à € 16 per kg;
• verkoopprijs: € 25 per stuk.

De standaard kostprijs is $\frac{12.000}{1.000}+8=20$ per stuk. Het voorcalculatorische bedrijfsresultaat is $(25-20)\cdot 1.000=5.000$.

In werkelijkheid verloopt de maand anders:

• werkelijke productie en afzet: 1.100 stuks;
• werkelijke verkoopprijs: € 24;
• werkelijk grondstofverbruik: 560 kg à € 17 per kg, dus $560\cdot 17=9.520$;
• werkelijke constante kosten: € 12.300.

Het nacalculatorische bedrijfsresultaat is de werkelijke omzet min de werkelijke kosten:

Het werkelijke resultaat is € 420 lager dan begroot. Waarom? Daar dient de verschillenanalyse voor.

Verkoopresultaat en budgetresultaat

Het werkelijke bedrijfsresultaat bestaat uit twee delen:

Een positief resultaat is een voordeel (V), een negatief resultaat een nadeel (N).

Het verkoopresultaat is het resultaat op de verkopen, gerekend met de standaard kostprijs:

In de voorcalculatie is dat $1.000\cdot (25-20)=5.000$. In de verschillenanalyse gebruik je de werkelijke afzet en de werkelijke verkoopprijs: $1.100\cdot (24-20)=4.400$. Het is € 600 lager dan begroot: de lagere verkoopprijs kost $(24-25)\cdot 1.100=-1.100$ en de extra afzet levert $100\cdot 5=+500$ op.

Het budgetresultaat vergelijkt wat de gerealiseerde afzet volgens de standaard aan kosten mocht kosten met wat het echt kostte:

Hier: $1.100\cdot 20-21.820=22.000-21.820=+180$, een voordeel van € 180. Controle: $4.400+180=4.580$, gelijk aan de nacalculatie.

Het budgetresultaat splits je in vier onderdelen, die je hieronder een voor een uitrekent:

Prijsresultaat

Het prijsresultaat laat zien wat een andere prijs dan de standaardprijs uitmaakt voor wat het bedrijf inkoopt of betaalt. Het gaat dus niet over de verkoopprijs: die zit al in het verkoopresultaat.

Voor de grondstof: $(16-17)\cdot 560=-560$, een nadeel van € 560.

Voor de constante kosten vergelijk je simpelweg de begrote met de werkelijke bedragen:

Hier: $12.000-12.300=-300$, een nadeel van € 300.

Efficiencyresultaat

Het efficiencyresultaat meet of het bedrijf zuiniger of minder zuinig met grondstoffen of uren heeft gewerkt dan de norm. Je rekent met de standaardprijs, zodat prijs en hoeveelheid niet door elkaar lopen.

De standaardhoeveelheid hoort bij de werkelijke productie: $1.100\cdot 0,5=550$ kg. Er is 560 kg verbruikt, dus $(550-560)\cdot 16=-160$, een nadeel van € 160.

Controle: de standaard variabele kosten voor 1.100 stuks zijn $1.100\cdot 8=8.800$ en de werkelijke zijn 9.520. Het verschil $8.800-9.520=-720$ is precies $-560$ (prijs) plus $-160$ (efficiency).

Bezettingsresultaat

Bij een hogere productie dan normaal worden de constante kosten over meer stuks verdeeld: je hebt de constante kosten beter benut. Bij een lagere productie blijft een deel van de constante kosten onbenut.

Hierin is $W$ de werkelijke bezetting, $N$ de normale bezetting en $C$ de totale constante kosten. In de voorcalculatie gebruik je de begrote bezetting $B$ in plaats van $W$.

Hier: $(1.100-1.000)\cdot \frac{12.000}{1.000}=100\cdot 12=+1.200$, een voordeel van € 1.200.

Alles bij elkaar

Het budgetresultaat is $-560-160-300+1.200=+180$. Samen met het verkoopresultaat van 4.400 klopt dat met de nacalculatie van 4.580. Klopt het totaal niet, dan heb je ergens een fout gemaakt.

Direct costing

Bij direct costing (de variabele kostencalculatiemethode) reken je alleen de variabele kosten door naar het product. De constante kosten zijn periodekosten en worden in hun geheel op het resultaat van de periode in mindering gebracht.

Voorcalculatie van het voorbeeld: $1.000\cdot (25-8)-12.000=5.000$. Nacalculatie: $1.100\cdot 24-9.520-12.300=4.580$. Als productie en afzet gelijk zijn, geeft direct costing hetzelfde resultaat als de berekening met een kostprijs. Het voordeel is dat een bedrijf beter ziet wat een extra product bijdraagt: de dekkingsbijdrage $p-\text{vk}$ is wat elk stuk overhoudt om de constante kosten te dekken. Bezettingseffecten verdwijnen, omdat de constante kosten niet per stuk worden verdeeld.

Wat kun je met de uitkomst?

• Verkoopresultaat onder de begroting: was de verkoopprijs te laag of viel de afzet tegen?
• Prijsnadeel: zijn grondstoffen of lonen duurder geworden? Onderhandel of zoek een andere leverancier.
• Efficiencynadeel: is er meer verbruikt dan de norm? Denk aan verspilling, uitval of verouderde machines.
• Bezettingsvoordeel: goed, maar het compenseert niet automatisch een nadeel elders. Kijk naar alle onderdelen.
• Stel de normen bij als ze structureel niet kloppen.

Let op

• Bij het prijsresultaat en het efficiencyresultaat reken je standaard min werkelijk: een positieve uitkomst is een voordeel.
• Het prijsresultaat gebruikt de werkelijke hoeveelheid, het efficiencyresultaat de standaardprijs.
• De standaardhoeveelheid hoort bij de werkelijke productie, niet bij de normale productie.
• Een andere verkoopprijs zit in het verkoopresultaat. Het prijsresultaat gaat over inkoopprijzen en kosten.
• Bezetting gaat over de productie en de constante kosten, verkoop over de afzet. Is er voorraadverandering, dan wijken die twee af. Lees goed wat de opgave als uitgangspunt geeft.
• Controleer altijd of verkoopresultaat plus budgetresultaat gelijk is aan het nacalculatorische bedrijfsresultaat.