Samenvatting · Biologie · vwo 3 Bloed, hart en bloedvaten: het transportsysteem van je lichaam

Bloed vervoert zuurstof, voedingsstoffen, afvalstoffen en hormonen, en je hart houdt dat transport aan de gang. Na deze samenvatting ken je de samenstelling van bloed en de bloedgroepen, de bouw van hart en bloedvaten, de hartcyclus en kun je het hartminuutvolume uitrekenen.

Bloed

Bloed bestaat uit ongeveer 55% bloedplasma (grotendeels water, met opgeloste stoffen als glucose, mineralen, eiwitten, hormonen, ureum en veel van het koolstofdioxide) en uit bloedcellen. Een volwassene heeft ongeveer 5 liter bloed. In 1 mm³ bloed zitten ongeveer 5 miljoen rode bloedcellen, 5000 tot 10 000 witte bloedcellen en 150 000 tot 400 000 bloedplaatjes.

Bij bloedstolling plakken bloedplaatjes aan de beschadigde vaatwand. Het opgeloste eiwit fibrinogeen wordt omgezet in onoplosbare fibrinedraden. Daarin blijven bloedcellen hangen: een bloedstolsel sluit de wond.

Bloedgroepen

Op rode bloedcellen kunnen antigenen zitten. Bij het ABO-systeem zijn dat antigeen A en antigeen B. In het plasma zitten antistoffen tegen de antigenen die je zelf niet hebt.

Krijg je bloed met een antigeen waartegen jij antistoffen hebt, dan klonteren de rode bloedcellen samen (agglutinatie) en kunnen bloedvaten verstopt raken. Bij een bloedtransfusie moet de bloedgroep daarom passen. Iemand met bloedgroep A kan rode bloedcellen krijgen van A en O. Iemand met AB kan van alle groepen ontvangen en iemand met O alleen van O.

Bloedvaten

Het bloed stroomt in haarvaten langzaam. De haarvaten zijn per stuk heel dun, maar samen hebben ze een veel grotere doorsnede dan de slagader waaruit ze vertakken. Daardoor is de stroomsnelheid laag en blijft er tijd voor uitwisseling.

Weefselvloeistof en lymfe

Aan het begin van een haarvat is de druk hoog. Daardoor wordt plasma door de wand geperst: dit is de weefselvloeistof die de cellen omspoelt. Bloedcellen en grote eiwitten blijven in het bloed. Cellen nemen er zuurstof en voedingsstoffen uit op en geven er afvalstoffen aan af. Aan het eind van het haarvat is de bloeddruk lager. Dan gaat een groot deel van de vloeistof weer terug het bloed in, doordat de eiwitten in het plasma water aantrekken (osmose). De rest wordt opgenomen door lymfevaten en heet dan lymfe. Lymfe stroomt via lymfeklieren, waar afweercellen zitten, naar het bloed terug.

Het hart

Het hart is een spier met vier holten: twee boezems en twee kamers. De rechterharthelft pompt zuurstofarm bloed naar de longen, de linkerharthelft pompt zuurstofrijk bloed naar het lichaam. De linkerkamer heeft de dikste wand, want hij moet de grote bloedsomloop onder hoge druk laten stromen.

• Hartkleppen (tussen boezem en kamer) en slagaderkleppen (tussen kamer en slagader) zorgen dat het bloed maar één kant op stroomt.
• De kransslagaders voeden de hartspier zelf.

De hartcyclus

Een ritme van ongeveer 70 slagen per minuut betekent dat één hartcyclus 60 : 70 ≈ 0,86 seconde duurt.

De sinusknoop in de rechterboezem werkt als natuurlijke pacemaker: hier ontstaat de impuls voor elke hartslag. De hartfrequentie wordt aangepast door het autonome zenuwstelsel en door hormonen zoals adrenaline.

Hartminuutvolume

Het slagvolume is de hoeveelheid bloed die een kamer bij één slag wegpompt. Het hartminuutvolume is de hoeveelheid die per minuut wordt weggepompt.

Rust: 70 slagen per minuut met een slagvolume van 70 mL geeft 70 × 70 = 4900 mL, dus 4,9 L per minuut. Dat is ongeveer de hoeveelheid bloed in je lichaam: je bloed gaat dus in ongeveer één minuut één keer rond.

Inspanning: 160 slagen per minuut met 100 mL geeft 160 × 100 = 16 000 mL, dat is 16 L per minuut.

De route van het bloed

Je hebt een dubbele bloedsomloop: de kleine bloedsomloop loopt van het hart door de longen terug naar het hart, de grote bloedsomloop van het hart door het lichaam terug naar het hart.

rechterkamer → longslagader → longen → longader → linkerboezem → linkerkamer → aorta → organen → holle ader → rechterboezem

Bloed uit maag en darmen gaat eerst via de poortader naar de lever, voordat het naar het hart terugkeert. De lever kan zo opgenomen voedingsstoffen verwerken en schadelijke stoffen afbreken.

Gezondheid

Bij aderverkalking zet zich vet en kalk af in de wand van slagaders, waardoor ze nauwer worden. Ontstaat in zo'n slagader een stolsel (trombose) en sluit dat een kransslagader af, dan krijg je een hartinfarct. Roken, weinig bewegen, veel verzadigd vet, overgewicht en hoge bloeddruk vergroten het risico.

Veelgemaakte fouten

• Slagader en ader worden gedefinieerd door de richting (van het hart af of naar het hart toe), niet door het zuurstofgehalte.
• Het slagvolume wordt in mL gegeven, het hartminuutvolume vaak in L. Reken eerst om.
• Het uitwisselen van stoffen gebeurt in de haarvaten, niet in de aders.
• Een persoon met bloedgroep AB heeft geen antistoffen tegen A of B, vandaar dat hij van alle groepen kan ontvangen.

In het kort

• Bloed bestaat uit plasma, rode en witte bloedcellen en bloedplaatjes. Rode bloedcellen vervoeren zuurstof met hemoglobine.
• Bloedgroepen worden bepaald door antigenen op rode bloedcellen. Antistoffen veroorzaken agglutinatie bij een verkeerde transfusie.
• Slagaders voeren af van het hart, aders voeren naar het hart, uitwisseling gebeurt in haarvaten.
• Hartcyclus: hartpauze, boezemsystole, kamersystole.
• Hartminuutvolume is hartfrequentie maal slagvolume.
• Dubbele bloedsomloop: klein (longen) en groot (lichaam).