Samenvatting · Biologie · havo 2 Bloemen, bestuiving en zaden: hoe planten zich voortplanten

Een weiland vol bloemen is mooi, maar de bloemen zijn er niet voor ons. Het zijn de voortplantingsorganen van de plant. Na deze samenvatting ken je de delen van een bloem, weet je het verschil tussen bestuiving en bevruchting en kun je uitleggen hoe uit een bloem een vrucht met zaden ontstaat en hoe planten zich ook zonder bloemen kunnen vermenigvuldigen.

Bouw van een bloem

De meeste bloemen hebben vier soorten onderdelen. Van buiten naar binnen:

De stempel is het kleverige bovenste deel van de stamper, waar stuifmeel blijft plakken. De stijl is het buisje daaronder. Het vruchtbeginsel is het verdikte onderste deel van de stamper.

Bestuiving

Bestuiving is het overbrengen van stuifmeel van een helmknop naar een stempel. Bij zelfbestuiving komt het stuifmeel op een stempel van dezelfde bloem of plant, bij kruisbestuiving op een stempel van een andere plant van dezelfde soort. Kruisbestuiving geeft meer verschillen tussen de nakomelingen.

Planten gebruiken twee hoofdroutes:

Een insect dat nectar drinkt, krijgt stuifmeel op zijn lijf en neemt dat mee naar de volgende bloem.

Bevruchting en zaadvorming

Bestuiving is nog geen bevruchting. De stappen daarna:

Bevruchting vindt dus plaats binnen de bloem, bestuiving gebeurt van buiten naar binnen. Een bloem moet eerst bestoven worden voor er bevruchting kan zijn.

Zaad en vrucht

Een zaad bevat:

• een kiemplantje (embryo) met aanleg voor wortel, stengel en blad;
• een voedselvoorraad voor de eerste groei, in de zaadlobben of in een apart weefsel;
• een zaadhuid als bescherming.

De vrucht beschermt de zaden en helpt bij de verspreiding. Zaden komen op verschillende manieren op nieuwe plekken, zodat de plant niet met zijn eigen nakomelingen hoeft te concurreren:

• wind: lichte zaden met vleugels of een pluisje, zoals esdoorn en paardenbloem;
• water: drijvende zaden of vruchten, zoals de kokosnoot;
• dieren: vruchten met haakjes die in een vacht blijven hangen (klis), of sappige vruchten die dieren opeten waarna de zaden met de poep terechtkomen;
• de plant zelf: bij droogte springt een peul open en worden de zaden weggeschoten.

Kieming

Een zaad ligt vaak maanden stil, tot de omstandigheden goed zijn. Voor kieming heeft een zaad nodig:

• water (de zaadhuid zwelt op);
• zuurstof (voor de dissimilatie, waarmee het zaad energie maakt);
• een geschikte temperatuur.

Licht is niet voor alle zaden nodig. Het jonge plantje leeft van de voedselvoorraad in het zaad, tot de eerste bladeren groen zijn en de plant zelf suiker kan maken met fotosynthese.

Voortplanting zonder bloemen

Veel planten kunnen zich ook ongeslachtelijk vermenigvuldigen. Dan is er geen bevruchting nodig.

• Uitlopers: bij aardbeien groeit een zijstengel over de grond die ergens een nieuw plantje vormt.
• Knollen: uit een aardappel komt een nieuwe plant.
• Bollen: een tulp maakt dochterbolletjes.
• Stekken: een afgeknipt stuk van een plant maakt nieuwe wortels.

Let op

• Bestuiving is het overbrengen van stuifmeel, bevruchting is het samensmelten van geslachtscellen.
• Het vruchtbeginsel wordt de vrucht, de zaadknop wordt het zaad.
• Niet de bloem maar de vrucht verspreidt de zaden (en soms het zaad zelf).
• Kruisbestuiving is niet hetzelfde als kruising tussen soorten: het gaat om planten van dezelfde soort.

In het kort

• Een bloem heeft kelkbladeren, kroonbladeren, meeldraden en een stamper.
• Stuifmeel gaat met wind of insecten naar de stempel: bestuiving.
• Een stuifmeelbuis brengt een mannelijke geslachtscel naar de eicel: bevruchting.
• Zaadknop wordt zaad, vruchtbeginsel wordt vrucht.
• Zaden kiemen met water, zuurstof en de juiste temperatuur.
• Ongeslachtelijke voortplanting levert nakomelingen die gelijk zijn aan de ouderplant.