Samenvatting · Biologie · mavo 1 De cel en de microscoop: het kleinste van het leven

Alle planten, dieren en schimmels bestaan uit cellen, maar je ziet ze pas met een microscoop. Na deze samenvatting ken je de onderdelen van een plantaardige en een dierlijke cel, weet je wat ze doen, kun je een microscoop goed gebruiken en kun je een vergroting uitrekenen.

Alles wat leeft bestaat uit cellen

Een cel is de kleinste eenheid van een levend wezen. Sommige organismen bestaan uit maar één cel, zoals het pantoffeldiertje. Die heten eencellig. Planten, dieren en jij bestaan uit heel veel cellen: je bent meercellig.

Een meercellig organisme is netjes opgebouwd:

• Cellen met dezelfde bouw en dezelfde taak vormen samen een weefsel, bijvoorbeeld spierweefsel.
• Verschillende weefsels vormen samen een orgaan, bijvoorbeeld je hart.
• Meerdere organen die samen één taak uitvoeren vormen een orgaanstelsel, bijvoorbeeld het bloedvatenstelsel.
• Alle orgaanstelsels samen vormen het organisme.

Onderdelen van een cel

Een cel is geen leeg zakje. Elk onderdeel heeft een taak.

De celwand zit buiten het celmembraan. Een plantencel heeft dus allebei, een dierlijke cel alleen een celmembraan. Daardoor hebben plantencellen vaak een vaste, hoekige vorm, terwijl dierlijke cellen zachter en ronder zijn.

De microscoop

Cellen zijn te klein voor je ogen. Met een microscoop maak je ze zichtbaar. De belangrijkste onderdelen zijn:

• oculair: de lens waar je doorheen kijkt;
• objectief: de lens boven het preparaat, meestal in een draaiende revolver met meerdere vergrotingen;
• preparaattafel: hier ligt het preparaat op;
• diafragma: regelt hoeveel licht er doorheen gaat;
• grote en kleine draaiknop: om scherp te stellen;
• lamp of spiegel: de lichtbron.

De totale vergroting is de vergroting van het oculair maal de vergroting van het objectief. Heeft het oculair een vergroting van 10 keer en het objectief 40 keer, dan is de totale vergroting 10 × 40 = 400 keer.

Zo gebruik je de microscoop

Een preparaat maken

Het licht moet door je preparaat heen kunnen, dus het moet erg dun zijn. Leg een dun stukje, bijvoorbeeld het vliesje van een ui, in een druppel water op een voorwerpglas. Leg er voorzichtig een dekglaasje schuin overheen, zodat er geen luchtbellen onder komen. Een kleurstof zoals jodium maakt de celonderdelen beter zichtbaar.

Rekenen met vergroting

Wil je weten hoe groot iets echt is, of hoeveel een tekening vergroot is? Gebruik deze formule:

Voorbeeld 1. Een cel is in werkelijkheid 0,05 mm groot. Op je tekening is hij 25 mm. De vergroting is 25 : 0,05 = 500 keer.

Voorbeeld 2. Een cel is op je tekening 30 mm groot en de vergroting is 400 keer. De werkelijke grootte is 30 : 400 = 0,075 mm.

Reken met dezelfde eenheid voor beide lengtes. Er gaan 1000 micrometer (µm) in 1 millimeter, dus 0,075 mm is 75 µm.

Zo teken je wat je ziet

• Teken met een scherp potlood, zonder kleur of schaduw.
• Zet een titel boven je tekening en schrijf de vergroting erbij.
• Trek lijntjes naar de onderdelen en schrijf de namen er netjes naast. De lijntjes kruisen elkaar niet.

Veelgemaakte fouten

• Een celwand en een celmembraan zijn niet hetzelfde. Dieren hebben alleen een celmembraan.
• Bladgroenkorrels zitten alleen in groene plantendelen, niet in elke plantencel.
• De totale vergroting vind je door te vermenigvuldigen, niet door op te tellen.
• Bij het berekenen van een vergroting moeten de twee groottes dezelfde eenheid hebben.

In het kort

• Een cel is de kleinste eenheid van het leven: cellen vormen weefsels, weefsels vormen organen, organen vormen orgaanstelsels.
• Alle cellen hebben een celmembraan, cytoplasma en een celkern. Alleen plantencellen hebben een celwand en bladgroenkorrels.
• De celkern bevat het erfelijk materiaal en stuurt de cel aan.
• Totale vergroting is oculair maal objectief.
• Vergroting is grootte op de tekening gedeeld door de werkelijke grootte.