Samenvatting · Biologie · vmbo 4 Ecologie: wie eet wie en hoe gaan stoffen rond?

In een bos, een sloot of de Waddenzee hangt alles met elkaar samen. Na deze samenvatting kun je een voedselketen opstellen, uitleggen waarom er steeds minder energie overblijft, een stofkringloop beschrijven en vertellen hoe de mens het evenwicht in de natuur kan verstoren.

Wat is een ecosysteem?

Een ecosysteem is een gebied met alle planten, dieren en andere organismen die erin leven (de levensgemeenschap) en de niet-levende omgeving (het biotoop). Een voorbeeld is een stuk heide op de Veluwe. Alle heideplanten van één soort vormen samen een populatie.

Een organisme wordt beïnvloed door twee soorten factoren:

• abiotische factoren: niet-levende factoren, zoals zonlicht, temperatuur, vocht en de bodem;
• biotische factoren: levende factoren, zoals voedsel, vijanden, concurrenten en ziekteverwekkers.

Voedselketens en voedselwebben

Organismen hebben in een ecosysteem een eigen rol:

Consumenten worden ingedeeld naar hun plaats in de keten. Een rups die blad eet is een consument van de eerste orde. De koolmees die de rups eet is een consument van de tweede orde, de sperwer die de koolmees eet is een consument van de derde orde.

Een voedselketen schrijf je met pijlen. De pijl betekent "wordt gegeten door":

eikenblad → rups → koolmees → sperwer

Zo'n keten begint altijd met een producent. Dieren eten meestal verschillende soorten. Daarom lopen voedselketens door elkaar en vormen ze samen een voedselweb.

Energie in een voedselketen

Een plant legt met fotosynthese energie van de zon vast. Een koe die gras eet krijgt niet alle energie van het gras: ze gebruikt veel energie zelf voor bewegen, warmte en groei en een deel laat ze als mest achter. Gemiddeld gaat ongeveer 10% van de energie door naar de volgende schakel.

Dat heeft gevolgen:

• Voedselketens hebben maar weinig schakels, meestal vier of vijf.
• Er zijn veel meer planten dan planteneters, en veel meer planteneters dan roofdieren. Zo ontstaat een piramide: de onderste laag is het breedst.
• Van een stuk land kun je meer mensen voeden met planten dan met vlees.

Stoffen gaan rond

Energie gaat niet rond, stoffen wel. Ze worden steeds opnieuw gebruikt in een kringloop.

De koolstofkringloop:

Door het verbranden van fossiele brandstoffen komt er extra koolstofdioxide in de lucht. Dat versterkt het broeikaseffect: de aarde warmt op. Ook methaan, dat koeien uitstoten, is een broeikasgas.

De mineralenkringloop: reducenten maken van dode planten en dieren mineralen, zoals nitraat en fosfaat. Planten nemen die weer op met hun wortels. Zonder reducenten blijven er dode resten liggen en raken de mineralen in de bodem op.

Organismen beïnvloeden elkaar

Aantallen veranderen

Een populatie wordt groter door geboorte en door dieren die erbij komen. Hij wordt kleiner door sterfte en door dieren die vertrekken. Er is een grens aan wat een gebied aankan: de draagkracht. Die hangt af van voedsel, ruimte en water.

Roofdier en prooi houden elkaar in balans. Als er meer prooien zijn, krijgen de roofdieren meer te eten en worden het er meer. Zij eten daarna meer prooien op, waardoor de prooien afnemen. Daarna nemen ook de roofdieren af. Zo gaan de aantallen op en neer.

Bij biologische bestrijding gebruikt een kweker dit: hij zet lieveheersbeestjes in tegen bladluizen, zodat hij minder gif hoeft te spuiten.

De mens en de natuur

• Verlies aan biodiversiteit: als de mens een gebied bebouwt of ontgint, verliezen planten en dieren hun leefgebied. Soorten kunnen uitsterven.
• Vermesting: te veel meststoffen uit landbouw en uitstoot van stikstof zorgen dat een paar planten alles overwoekeren. In sloten groeien dan veel algen en gaat het water stinken. Het zuurstofgehalte daalt en vissen sterven.
• Opstapeling van gifstoffen: stoffen die niet afbreken, stapelen zich op in de voedselketen. Roofdieren aan het eind krijgen de hoogste concentratie binnen.
• Exoten: soorten die hier van nature niet voorkomen kunnen inheemse soorten verdringen, zoals de Amerikaanse rivierkreeft.

Gelukkig kan de mens ook helpen: natuurgebieden beschermen en duurzaam met grondstoffen omgaan.

Veelgemaakte fouten

• In een voedselketen wijst de pijl naar de eter.
• Een voedselketen begint nooit met een dier, maar met een producent.
• Abiotisch is niet-levend, biotisch is levend. Voedsel is dus biotisch.
• Energie gaat niet rond in een kringloop. Stoffen wel.

In het kort

• Een ecosysteem is een levensgemeenschap in een biotoop. Factoren zijn abiotisch of biotisch.
• Producenten maken organische stof, consumenten eten, reducenten breken dode resten af.
• In een voedselketen gaat per schakel ongeveer 10% van de energie door.
• Stoffen als koolstof en mineralen gaan in een kringloop. Fossiele brandstoffen verstoren de koolstofkringloop.
• Predatie, concurrentie, parasitisme en symbiose zijn relaties tussen organismen.
• De mens verstoort ecosystemen onder andere door vermesting, uitstoot van koolstofdioxide en exoten.