Samenvatting · Biologie · mavo 4 Erfelijkheid: van gen tot kruisingsschema

Waarom heb jij de ogen van je moeder maar het haar van je vader? Na deze samenvatting snap je hoe eigenschappen worden doorgegeven, ken je de begrippen genotype en fenotype en kun je zelf een kruisingsschema invullen.

Chromosomen, genen en allelen

In de kern van bijna elke cel zitten chromosomen. Ze bestaan uit DNA. Een mens heeft in een lichaamscel 46 chromosomen: 23 paar. Van elk paar komt één chromosoom van je moeder en één van je vader.

• Een gen is een stukje DNA met de informatie voor één erfelijke eigenschap, bijvoorbeeld voor je bloedgroep.
• Van één gen kunnen verschillende varianten bestaan. Zo'n variant heet een allel. Omdat je chromosomen in paren hebt, heb je van elk gen twee allelen.

Bij het maken van geslachtscellen (zaadcellen en eicellen) gaat van elk chromosomenpaar maar één chromosoom mee. Een geslachtscel heeft dus 23 chromosomen. Bij de bevruchting komen een zaadcel en een eicel samen, en dan heeft de bevruchte eicel weer 46 chromosomen.

Genotype en fenotype

• Het genotype is de combinatie van allelen die je hebt, bijvoorbeeld Aa.
• Het fenotype is wat je ervan ziet of kunt meten, bijvoorbeeld bruine ogen. Het fenotype wordt bepaald door je genotype én door het milieu.

Een allel is dominant als het in het fenotype altijd te zien is, ook als er maar één van aanwezig is. Je schrijft het met een hoofdletter (A). Een allel is recessief als het alleen te zien is wanneer er twee van aanwezig zijn. Je schrijft het met een kleine letter (a).

Homozygoot betekent: twee dezelfde allelen. Heterozygoot betekent: twee verschillende allelen.

Soms is geen van beide allelen dominant. Dan is het heterozygote fenotype een tussenvorm. Dat heet onvolledig dominant of intermediair. Een bekend voorbeeld is de leeuwenbek: een plant met rode en een plant met witte bloemen krijgen samen nakomelingen met roze bloemen.

Een kruisingsschema invullen

Bij erwtenplanten is het allel voor paarse bloemen (A) dominant over het allel voor witte bloemen (a). Je kruist twee heterozygote planten.

De eerste ouders noem je de P-generatie. Hun nakomelingen zijn de F1. Kruis je de F1 onderling, dan krijg je de F2.

Jongen of meisje?

Eén chromosomenpaar bepaalt je geslacht: de geslachtschromosomen. Een vrouw heeft XX, een man heeft XY. Een eicel bevat altijd een X. Een zaadcel bevat een X of een Y. Daardoor is de kans op een jongen bij elke bevruchting 50%.

Stamboom lezen

In een stamboom zie je een eigenschap door generaties heen. Vierkantjes zijn mannen, rondjes zijn vrouwen, een ingekleurd symbool heeft de eigenschap.

Erfelijk of niet?

Niet elk verschil tussen mensen is erfelijk. Een verandering door het milieu, zoals spieren door training of een bruine huid door de zon, heet een modificatie. Die geef je niet door aan je kinderen. Een plotselinge verandering in het DNA heet een mutatie. Een mutatie in een geslachtscel kan wel worden doorgegeven.

Valkuilen

• Dominant betekent niet "vaker voorkomend". Het betekent alleen dat het allel zichtbaar is in de heterozygoot.
• Een verhouding 3 : 1 is een kans, geen vaste uitkomst. Bij vier nakomelingen kunnen het er ook vier paarse zijn.
• Kijk goed of de vraag naar het genotype of naar het fenotype vraagt.

In het kort

• Een gen ligt op een chromosoom; de varianten van een gen heten allelen.
• Lichaamscellen hebben 46 chromosomen, geslachtscellen 23.
• Genotype is de combinatie van allelen, fenotype is wat je ziet.
• Dominant allel: hoofdletter, altijd zichtbaar; recessief allel: kleine letter, alleen zichtbaar als aa.
• Een kruising van Aa met Aa geeft genotypen 1 : 2 : 1 en fenotypen 3 : 1.
• Vrouw XX, man XY; de zaadcel bepaalt het geslacht.
• Modificaties zijn niet erfelijk, mutaties in geslachtscellen wel.