Samenvatting · Biologie · havo 3 Gedrag van dieren: aangeboren, aangeleerd en communicatie

Een kat die op een geluidje afrent, een vogel die in het najaar naar het zuiden trekt, een hond die zit voor een koekje: allemaal gedrag. Na deze samenvatting kun je gedrag beschrijven, het verschil uitleggen tussen aangeboren en aangeleerd gedrag, de manieren van leren noemen en uitleggen hoe dieren met elkaar communiceren.

Wat is gedrag?

Gedrag is alles wat een dier doet. Meestal is het een reactie op een prikkel. Een prikkel kan van buiten komen (een roofdier, een geluid, geur van voedsel) of van binnen (honger, een hormoon). Een prikkel wordt opgevangen door een zintuig, verwerkt door het zenuwstelsel en leidt tot een reactie van spieren of klieren.

Gedrag heeft altijd een functie voor overleving of voortplanting: voedsel zoeken, vluchten, een territorium verdedigen, een partner vinden of jongen verzorgen.

Bij onderzoek aan gedrag moet je eerst waarnemen en pas daarna verklaren. Schrijf op wat je ziet ("de hond rent naar de deur en kwispelt"), niet wat je denkt ("de hond is blij").

Aangeboren gedrag

Aangeboren gedrag is gedrag dat een dier zonder ervaring al kan. Alle dieren van de soort doen het ongeveer hetzelfde. Het zit in de erfelijke aanleg.

• Een reflex is een snelle, automatische reactie, bijvoorbeeld je oog dichtknijpen als er iets naar je toe vliegt.
• Een instinct is een ingewikkelder aangeboren gedragspatroon, zoals een spin die een web weeft of een jonge koekoek die uit het ei kruipt en de andere eieren uit het nest duwt.

Een bekend voorbeeld is het mannetje van de stekelbaars. Het valt een andere stekelbaars met een rode buik direct aan, en zelfs een nagemaakt visje met een rode onderkant. De rode kleur is de prikkel die het gedrag in gang zet.

Aangeleerd gedrag

Aangeleerd gedrag ontstaat door ervaring. Dieren kunnen op meerdere manieren leren:

Voorbeeld conditionering: bij Pavlov kregen honden eten en tegelijk klonk een bel. Na een tijdje gaven de honden al speeksel bij alleen het horen van de bel.

Meestal is gedrag een combinatie: het dier heeft een aangeboren aanleg en leert daarna bij. Een jonge vogel kan al vliegen, maar leert met oefenen steeds beter landen.

Communicatie

Dieren sturen signalen naar soortgenoten. Een signaal is een prikkel die een ander dier iets duidelijk maakt.

Een bijzonder voorbeeld is de bijendans. Een bij die voedsel gevonden heeft, danst in de kast. Bij een voedselbron dichtbij maakt ze een ronddans. Is de voedselbron verder weg, dan danst ze een kwispeldans waarvan de richting aangeeft in welke hoek ten opzichte van de zon de bloemen liggen.

Veel dieren hebben baltsgedrag vlak voor de paring: een vaste reeks signalen, waarmee ze zeker weten dat de ander dezelfde soort is en klaar voor de paring.

Leven in een groep

Veel dieren leven in groepen. Dat heeft voordelen en nadelen.

• Voordelen: meer ogen zien een roofdier eerder, samen jagen lukt beter, jongen worden gezamenlijk verzorgd.
• Nadelen: meer concurrentie om voedsel en partners, ziekten verspreiden zich sneller.

In een groep ontstaat vaak een rangorde. Bij kippen is dat de pikorde: de hoogste kip mag als eerste eten en pikt de anderen. Een rangorde voorkomt dat dieren bij elk gevecht om voedsel hun krachten verspillen.

Bij bijen en mieren werkt een hele kolonie samen met een vaste taakverdeling: één koningin legt de eitjes, werksters zoeken voedsel en verzorgen de larven.

Gedrag in de loop van het jaar

Sommige gedragingen hangen af van het seizoen, zoals trekgedrag: veel vogels vliegen in het najaar naar warmere gebieden waar meer voedsel is. Bij andere dieren is het winterslaap: de lichaamstemperatuur en de stofwisseling zijn dan laag, waardoor de egel weinig energie verbruikt in de periode dat er weinig voedsel te vinden is.

Let op

• Een reflex is aangeboren, een aangeleerde reactie niet: een hond die bij een bel speeksel afscheidt, heeft dat geleerd.
• Waarnemen en verklaren zijn niet hetzelfde: schrijf eerst neutraal op wat je ziet.
• Een signaal hoeft geen geluid te zijn: geur, kleur en houding zijn ook signalen.
• Aangeboren en aangeleerd gedrag sluiten elkaar niet uit: de aanleg is aangeboren, het verfijnen is geleerd.

In het kort

• Gedrag is meestal een reactie op een prikkel en dient overleving of voortplanting.
• Aangeboren gedrag is erfelijk vastgelegd: reflexen en instincten.
• Aangeleerd gedrag ontstaat door gewenning, conditionering, proberen en leren, nabootsen of inzicht.
• Dieren communiceren met geluid, geur, kleur en houding.
• Leven in een groep geeft voordelen (veiligheid, samenwerking) en nadelen (concurrentie, ziekte).