VRAAG 1 · VERBRANDING IN CELLEN
Oefentoets
8 vragen
Verbranding in cellen
Biologie · mavo 2
COMMUNITY
Samenvatting · Biologie · mavo 3 Zintuigen en zenuwstelsel: van prikkel tot reactie
StudyZone
BiologieVak
WAT ZIT ERIN
1Je ziet een bal aankomen en je vangt hem, of je trekt je hand weg van iets heets nog voordat je het doorhebt. Na deze samenvatting weet je hoe prikkels via zintuigen en zenuwen in je hersenen komen, hoe een reactie ontstaat, wat een reflex is en hoe je oog en oor werken. Van…
Bewaar deze samenvatting
Je ziet een bal aankomen en je vangt hem, of je trekt je hand weg van iets heets nog voordat je het doorhebt. Na deze samenvatting weet je hoe prikkels via zintuigen en zenuwen in je hersenen komen, hoe een reactie ontstaat, wat een reflex is en hoe je oog en oor werken.
Van prikkel naar reactie
Alles wat je zintuigen kan activeren, heet een prikkel: licht, geluid, geur, druk, warmte. Zo gaat het van prikkel naar reactie:
1
Een zintuig met zintuigcellen vangt de prikkel op en zet hem om in een elektrisch signaal (een impuls).
2
Gevoelszenuwen voeren het signaal naar het centrale zenuwstelsel.
3
Daar wordt het verwerkt en wordt een reactie bepaald.
4
Bewegingszenuwen voeren het commando naar een spier of een klier.
5
De spier trekt samen of de klier maakt een stof: dat is de reactie.
Spieren en klieren die reageren heten samen effectoren.
Het zenuwstelsel
Het zenuwstelsel bestaat uit twee delen:
- het centraal zenuwstelsel: de hersenen en het ruggenmerg;
- de zenuwen die door je lichaam lopen en het centraal zenuwstelsel verbinden met zintuigen en effectoren.
Een zenuwcel heeft een cellichaam met lange uitlopers. Door die uitlopers kunnen impulsen over grote afstanden worden doorgegeven. Een zenuw is een bundel van zulke uitlopers.
Je hersenen hebben verschillende delen met elk een eigen taak:
| Deel | Taak |
|---|---|
| Grote hersenen | Bewust waarnemen, denken, leren, onthouden en willekeurige bewegingen sturen. |
| Kleine hersenen | Bewegingen op elkaar afstemmen en je evenwicht bewaren. |
| Hersenstam | Regelt dingen die je niet bewust stuurt, zoals je ademhaling en hartslag. |
Het ruggenmerg loopt door je wervelkolom. Het geeft signalen door tussen je lichaam en je hersenen en regelt de reflexen.
Willekeurig en onwillekeurig
Bij een willekeurige reactie bepaal je zelf wat je doet, bijvoorbeeld een bal vangen. De grote hersenen sturen dit. Een onwillekeurige reactie gebeurt vanzelf. De bekendste is de reflex: een snelle, automatische reactie op een prikkel.
Bij een reflex loopt het signaal via het ruggenmerg, de reflexboog:
1
Je raakt een hete pan aan. De zintuigcellen in je huid vangen de prikkel op.
2
Een gevoelszenuw voert de impuls naar het ruggenmerg.
3
In het ruggenmerg geeft een schakelcel de impuls door.
4
Een bewegingszenuw voert de impuls naar de spier in je arm.
5
Je trekt je hand terug.
De reflex is snel omdat de grote hersenen niet eerst hoeven na te denken. Daarna gaat er ook een signaal naar je hersenen, en dan pas voel je de pijn. Andere reflexen zijn knipperen, niezen, hoesten en de knieschijfreflex. De pupilreflex (de pupil past zich aan het licht aan) wordt door de hersenen geregeld.
Het oog
| Onderdeel | Taak |
|---|---|
| Hoornvlies | Doorzichtig laagje voor op het oog. Beschermt en breekt het licht. |
| Iris (regenboogvlies) | Kleurt je oog. Spiertjes in de iris maken de pupil groter of kleiner. |
| Pupil | Opening waardoor het licht naar binnen gaat. |
| Ooglens | Breekt het licht, zodat er een scherp beeld op het netvlies komt. |
| Netvlies | Bevat de lichtgevoelige zintuigcellen: kegeltjes (kleuren, scherp zien, overdag) en staafjes (zwart-wit, in het donker). |
| Gele vlek | Plek op het netvlies waar je het scherpst ziet. |
| Blinde vlek | Plek waar de oogzenuw het oog verlaat. Hier zitten geen zintuigcellen. |
| Oogzenuw | Voert de impulsen naar de hersenen. |
Pupilreflex: bij fel licht trekt de pupil samen, bij weinig licht wordt hij wijd. Zo komt er steeds ongeveer evenveel licht binnen.
Accommoderen is scherpstellen op een voorwerp dat dichtbij of ver weg is. Dat doet de ooglens door van vorm te veranderen:
- Dichtbij kijken: de spiertjes in het straalvormig lichaam trekken samen, de lensbandjes worden slap en de lens wordt dikker (bolvormiger).
- Ver kijken: de spiertjes ontspannen, de lensbandjes staan strak en de lens wordt platter.
Het beeld op je netvlies staat omgekeerd. Je hersenen draaien het weer om.
Wie bijziend is, ziet veraf wazig. Het beeld komt voor het netvlies. Een bril met holle glazen lost dat op. Wie verziend is, ziet dichtbij wazig. Het beeld komt achter het netvlies. Daar helpt een bril met bolle glazen.
Het oor
Geluid is trilling van de lucht. Zo komt het binnen:
1
De oorschelp vangt het geluid op. Het gaat door de gehoorgang naar het trommelvlies, dat gaat trillen.
2
In het middenoor geven de drie gehoorbeentjes (hamer, aambeeld, stijgbeugel) de trilling versterkt door.
3
In het slakkenhuis in het binnenoor zitten de zintuigcellen voor geluid.
4
De gehoorzenuw voert de impulsen naar je hersenen.
De buis van Eustachius verbindt het middenoor met de keelholte. Daardoor is de luchtdruk achter je trommelvlies gelijk aan die buiten. Dat merk je als je oren "knappen" tijdens een vliegreis.
In het binnenoor zit ook het evenwichtsorgaan met de halfcirkelvormige kanalen. Dat reageert op draaibewegingen van je hoofd.
Let op
de zintuigcellen in het slakkenhuis herstellen niet. Langdurig hard geluid, bijvoorbeeld van oordopjes of een festival, beschadigt ze blijvend.
Andere zintuigen
| Zintuig | Prikkel | Zintuigcellen zitten in |
|---|---|---|
| Huid | Druk, aanraking, warmte, kou, pijn | De huid |
| Tong | Smaak: zoet, zuur, zout, bitter en umami | Smaakknopjes op de tong |
| Neus | Geur | Het reukslijmvlies in de neus |
Veelgemaakte fouten
- De gele vlek is de plek waar je het scherpst ziet. De blinde vlek is de plek zonder zintuigcellen. Dit zijn twee verschillende dingen.
- Een gevoelszenuw voert impulsen naar het centrale zenuwstelsel, een bewegingszenuw ervandaan.
- Bij een reflex bepalen niet de grote hersenen de reactie. Het ruggenmerg regelt het.
- Je ooglens verandert van vorm om scherp te stellen. De pupil past de hoeveelheid licht aan.
In het kort
- Prikkel, zintuig, gevoelszenuw, centraal zenuwstelsel, bewegingszenuw, effector (spier of klier), reactie.
- Het centraal zenuwstelsel bestaat uit de hersenen en het ruggenmerg.
- Een reflex verloopt via het ruggenmerg en is snel en automatisch.
- Het oog vangt licht op met zintuigcellen in het netvlies. De ooglens zorgt voor een scherp beeld.
- Het oor zet geluid om in impulsen in het slakkenhuis. Zintuigcellen daar herstellen niet.
Meer Biologie uit de Oefentoetsen
Staat hier iets dat niet klopt of niet hoort? .
