Samenvatting · Drama / theater · mavo 3 Theaterbegrippen: spelen en vormgeving

Theaterbegrippen: spelen en vormgeving

1. Spelen met stem en lijf

Een speler gebruikt twee instrumenten: stem en lichaam.

• Verbaal spel: alles wat je met je stem doet: wat je zegt én hoe je het zegt.
  • Let opvolume, tempo, toonhoogte, klemtoon, pauzering, accent en woordkeuze.
  • Een speler die snel en hoog praat, lijkt bijvoorbeeld zenuwachtig.
• Non-verbaal spel: alles wat je met je lichaam laat zien, zonder woorden.
  • Let opmimiek, gebaren, lichaamshouding, bewegingen en handelingen.
  • Mimiek is je gezichtsuitdrukking.
  • Een handeling is een beweging met een doel, zoals op je horloge kijken.
  • Voorbeeldeen personage zegt dat alles goed gaat, maar kijkt naar de grond met hangende schouders. Het lichaam laat zien dat het personage verdrietig is.

Verbaal en non-verbaal spel kunnen elkaar versterken. Ze kunnen elkaar ook tegenspreken. Dan laat het lichaam vaak zien wat een personage echt voelt.

• Articuleren: woorden duidelijk uitspreken, zodat het publiek je verstaat.
  • Je gebruikt je lippen, tong en kaak goed.
  • Articuleren is niet hetzelfde als hard praten. Je kunt zacht of fluisterend spreken en toch goed articuleren.

2. Theatervormen en tekst

Een solo gaat over het aantal spelers op het toneel. Een monoloog gaat over de tekst. Daarom kunnen er bij een monoloog andere spelers op het toneel staan.

Bij verteltheater is er geen vierde wand. De verteller kijkt naar en praat met het publiek.

3. Theatrale middelen

Theatrale middelen zijn alles wat de maker gebruikt om een voorstelling te maken. Er zijn drie soorten:

Noem bij een examenvraag altijd het middel én het effect op het publiek.

Spelgegevens: de vijf W’s

Spelgegevens zijn de basisgegevens van een scène.

• Wie? - Rol: welke personages spelen mee?
• Wat? - Actie en verhaal: wat gebeurt er en wat doen de personages?
• Waar? - Ruimte / plaats: waar speelt de scène?
• Wanneer? - Tijd: wanneer speelt het, bijvoorbeeld tijdstip, dag, seizoen of jaar?
• Waarom? - Motief: waarom doet een personage iets?

Bij een improvisatie spreek je de spelgegevens eerst af. Dan weet iedereen wie hij is en wat er gebeurt.

Mise-en-scène

Mise-en-scène betekent: de opstelling en beweging van de spelers in de ruimte.

• Plaatsing: waar staan de personages?
  • Dicht bij elkaar kan vertrouwd voelen.
  • Ver van elkaar kan afstandelijk voelen.
  • Hoger staan kan macht laten zien.
• Looplijnen: hoe bewegen personages door de ruimte en ten opzichte van elkaar?
• Blikrichting / focus: waar kijken personages naartoe?
• Op- en afgaan: waar en wanneer komen personages op en gaan zij af?

Een mise-en-scène tekenen

Je tekent een plattegrond van bovenaf.

Bij een lijsttoneel kijkt het publiek naar een verhoogd podium met een toneellijst, alsof het naar een schilderij kijkt.

Bij een vlakke vloer is er geen verhoogd podium. Het publiek zit even hoog als het speelvlak.

Bij openlucht wordt buiten gespeeld, bijvoorbeeld in een park of amfitheater.

Theatervormgevingsmiddelen

Theatervormgevingsmiddelen zijn alles wat je ziet en hoort in een voorstelling, behalve het spel. Ze vertellen iets over tijd, plaats, sfeer of personage.

• Decor: de inrichting van het speelvlak.
• Rekwisieten (props): voorwerpen die een personage gebruikt.
• Kostuums: de kleding van een personage.
• Grime en hairstyling: gezicht en haar veranderen.
• Licht: kleur, sterkte en plek van het licht.
• Geluid: geluidseffecten, zoals regen of een deurbel.
• Muziek: muziek die sfeer geeft.
• Projecties: beelden op een scherm of wand.

Voorbeelden:

• Blauw, gedimd licht kan nacht suggereren.
• Een pak kan laten zien dat een personage directeur is.
• Grijs haar en rimpels kunnen een personage ouder maken.

4. Personage en verhaal

Een personage is de rol of het figuur dat een speler neerzet. Een personage heeft een uiterlijk, karaktereigenschappen, achtergrond, manier van praten en bewegen, en een doel.

Een personage is niet hetzelfde als de speler. Zeg dus: “Het personage is boos.”

Dramatisch conflict

Een dramatisch conflict is een tegenstelling, strijd of spanning. Een conflict geeft spanning.

Er zijn drie soorten:

• Conflict tussen personages: twee personages willen allebei hetzelfde.
• Innerlijk conflict: een personage wil iets, maar durft of kan het niet.
• Conflict tegen iets anders: bijvoorbeeld tegen een natuurkracht.

Zoek bij elk conflict:

• Wie wil wat?
• Wat houdt diegene tegen?

Dramatische ontwikkeling

De dramatische ontwikkeling laat zien hoe de situatie verandert door wat de personages doen. Meestal groeit een conflict in vijf fases.

5. Werken aan je rol

Rolbiografie en rolinterview

Een rolbiografie is een zelfgeschreven levensverhaal van het personage, in de ik-vorm. Je bedenkt bijvoorbeeld jeugd, familie, school of werk, hobby’s, angsten, dromen en geheimen.

Een rolinterview speel je. Een interviewer stelt vragen en jij antwoordt meteen als personage. De interviewer speelt geen rol.

• Een rolbiografie schrijf je.
• Een rolinterview speel je.

Transformeren en identificeren

Bij transformeren verander je van jezelf in je personage. Je past lichaam, stem, houding, tempo, bewegen en mimiek aan.

Bij identificeren gebruik je gevoelens en gedachten die je zelf herkent. Zo kun je beter voelen wat het personage voelt.

• Transformeren: de buitenkant, zoals lichaam en stem.
• Identificeren: de binnenkant, zoals gevoel en gedachten.

Ook het publiek kan zich identificeren met een personage. Dan leeft het publiek sterk mee.

6. Spelen voor publiek

De spelwerkelijkheid is de doen-alsof-wereld op het toneel. Voor de personages is deze wereld echt. Spelers en theatervormgevingsmiddelen maken deze wereld samen.

Blijf in de spelwerkelijkheid. Denkbeeldige voorwerpen blijven bijvoorbeeld op dezelfde plek staan. Als een speler uit de rol stapt, kan de spelwerkelijkheid breken.

De vierde wand is de denkbeeldige muur tussen speelvlak en publiek. De spelers doen alsof het publiek er niet is.

• Bij een gewone scène blijft de vierde wand staan.
• Als een speler het publiek aanspreekt, wordt de vierde wand doorbroken.

Door het doorbreken van de vierde wand voelt het publiek zich meer betrokken. Bij verteltheater en performance theater wordt de vierde wand vaak doorbroken.