Samenvatting · Duits · havo 4 Präsens, Perfekt en Präteritum: werkwoorden en woordvolgorde

Duitse werkwoorden lijken op Nederlandse, maar verschillen net genoeg om je op een toets te laten struikelen. Na deze samenvatting vervoeg je werkwoorden in de Präsens, maak je het Perfekt met haben of sein, schrijf je het Präteritum en zet je elk werkwoord op de juiste plek in de zin.

Präsens: stam + uitgang

• Eindigt de stam op -t of -d, dan komt er een e tussen: du arbeitest, er arbeitet, ihr findet.
• Eindigt de stam op -s, -ß of -z, dan krijgt du alleen een -t: du heißt, du tanzt.
• Veel sterke werkwoorden veranderen bij du en er/sie/es van klinker:

Perfekt: haben of sein + Partizip II

Zo maak je het Partizip II

• Zwak: ge- + stam + -t: machen → gemacht, spielen → gespielt, arbeiten → gearbeitet.
• Sterk: ge- + stam (vaak met een andere klinker) + -en: fahren → gefahren, schreiben → geschrieben, trinken → getrunken.
• Scheidbaar: ge- tussen voorvoegsel en stam: einkaufen → eingekauft, aufstehen → aufgestanden, anrufen → angerufen.
• Onscheidbaar voorvoegsel (be-, er-, ver-, ent-, emp-, ge-, zer-): geen ge-: besuchen → besucht, erzählen → erzählt, verstehen → verstanden.
• Werkwoorden op -ieren krijgen ook geen ge-: studieren → studiert, telefonieren → telefoniert.
• Gemengd: andere klinker en toch -t: bringen → gebracht, denken → gedacht, wissen → gewusst.

Haben of sein?

• Sein krijgen werkwoorden die een beweging naar een plek of een verandering van toestand aangeven: gehen, kommen, fahren, fliegen, aufstehen, einschlafen, werden, sterben. Ook sein en bleiben krijgen sein: Ich bin krank gewesen. Wir sind zu Hause geblieben.
• Haben krijgen alle andere werkwoorden, ook de wederkerende: Ich habe mich gewaschen.

Präteritum

Het Präteritum is de verleden tijd van verhalen, boeken en kranten. In spreektaal gebruik je het vooral bij sein (war), haben (hatte), de modale werkwoorden (konnte, musste, wollte) en es gibt (es gab).

• Zwak: stam + -te + uitgang: ich machte, du machtest, er machte, wir machten, ihr machtet, sie machten. Bij een stam op -t of -d komt er een e tussen: er arbeitete, sie redete.
• Sterk: een nieuwe stam; bij ich en er/sie/es geen uitgang: ich kam, du kamst, er kam, wir kamen, ihr kamt, sie kamen.
• sein: ich war, du warst, wir waren. haben: ich hatte, du hattest, wir hatten. werden: ich wurde.

Waar staat het werkwoord?

Hoofdzin: de persoonsvorm staat op plek 2. Een tweede werkwoord (infinitief of Partizip) staat helemaal achteraan.

• Ich habe gestern einen Film gesehen.
• Ich kann heute leider nicht kommen.

Inversie: begint de zin met iets anders dan het onderwerp, dan blijft de persoonsvorm op plek 2 en komt het onderwerp erachter.

• Morgen fahre ich nach Berlin.
• Im Sommer sind wir nach Italien gefahren.

Bijzin: na voegwoorden als dass, weil, wenn, ob, als en obwohl staat de persoonsvorm helemaal achteraan. Bij een Perfekt staat het Partizip er direct voor.

• Ich bleibe zu Hause, weil ich krank bin.
• Sie ist müde, weil sie lange gearbeitet hat.
• Ich weiß, dass er nicht kommen kann.

Scheidbaar werkwoord: in de hoofdzin staat het voorvoegsel achteraan, in de bijzin schrijf je het werkwoord weer aan elkaar.

• Ich stehe jeden Tag um sieben Uhr auf.
• Ich bin müde, weil ich so früh aufstehe.

Bijzin vooraan: de hele bijzin telt als plek 1, dus daarna volgt direct de persoonsvorm van de hoofdzin: Wenn es regnet, bleiben wir zu Hause.

Valkuilen

• In een Duitse bijzin staat de persoonsvorm echt als laatste, ook na een Partizip of infinitief: weil ich das Buch gelesen habe.
• Het Partizip staat in de hoofdzin helemaal achteraan, ook na een plaatsbepaling: Ich bin gestern mit dem Zug nach Köln gefahren.
• Werkwoorden met be-, ver- of er- en werkwoorden op -ieren krijgen geen ge-.
• Vergessen, beginnen en anfangen krijgen in het Perfekt haben: Der Film hat schon angefangen.

In het kort

• Präsens: let op de klinkerwissel bij du en er (fährt, gibt, sieht).
• Perfekt = haben of sein + Partizip II achteraan; sein bij beweging naar een plek, verandering van toestand, sein en bleiben.
• Partizip: ge-...-t (zwak), ge-...-en (sterk), geen ge- bij onscheidbare voorvoegsels en -ieren.
• Präteritum: zwak met -te, sterk met een nieuwe stam en geen uitgang bij ich en er.
• Hoofdzin: persoonsvorm op plek 2, met inversie als iets anders vooraan staat.
• Bijzin: persoonsvorm helemaal achteraan; een scheidbaar werkwoord blijft dan aan elkaar.