Samenvatting · Duits · mavo 4 Woordvolgorde in het Duits: hoofdzin, inversie en bijzin

De volgorde van de woorden in een Duitse zin lijkt op het Nederlands, maar op een paar plekken verschilt hij. Na deze samenvatting zet je de persoonsvorm in een hoofdzin en een bijzin op de goede plek, pas je inversie toe en weet je waar nicht en de overige zinsdelen staan.

De hoofdzin: persoonsvorm op plek 2

In een gewone zin (hoofdzin) staat de persoonsvorm altijd op plek 2. Op plek 1 kan het onderwerp staan, maar ook een tijdsbepaling of een ander zinsdeel.

Staat het onderwerp niet op plek 1, dan komt het direct na de persoonsvorm. Dat heet inversie. Dat werkt in het Duits net zoals in het Nederlands: Morgen fahre ich nach Berlin (en niet: Morgen ich fahre).

Het tweede werkwoord staat achteraan

Bestaat de werkwoordsgroep uit twee delen, dan staat de persoonsvorm op plek 2 en het andere deel helemaal achteraan. De zin krijgt als het ware een haak.

Vragen

• Ja/nee-vraag: de persoonsvorm staat vooraan. Kommst du morgen? Hast du Hunger?
• Vraag met vraagwoord: vraagwoord op plek 1, persoonsvorm op plek 2. Wann kommst du? Warum hast du das gemacht? Wo wohnt dein Freund?

Voegwoorden die geen invloed hebben

Vijf voegwoorden staan "buiten" de zin en veranderen niets aan de volgorde. Onthoud ze als ADUSO: aber (maar), denn (want), und (en), sondern (maar, na een ontkenning), oder (of).

• Ich bleibe zu Hause, denn ich bin krank.
• Ich möchte kommen, aber ich habe keine Zeit.
• Ich fahre nicht nach Berlin, sondern nach Hamburg.

Na deze voegwoorden volgt gewoon een hoofdzin: onderwerp, dan persoonsvorm.

De bijzin: persoonsvorm achteraan

Een bijzin begint met een onderschikkend voegwoord, zoals dass (dat), weil (omdat), wenn (als, wanneer), ob (of), obwohl (hoewel), damit (zodat) en als (toen). De persoonsvorm staat helemaal achteraan. Voor een bijzin zet je altijd een komma.

• Ich bleibe zu Hause, weil ich krank bin.
• Ich weiß, dass er morgen kommt.
• Sie fragt, ob du mitkommst.
• Er sagt, dass er gestern im Kino war.
• Ich bin müde, weil ich gestern lange gearbeitet habe.

Bij een Perfekt staat het Partizip II voor de persoonsvorm: ... weil ich gearbeitet habe. Bij een modaal werkwoord staat de infinitief ervoor: ... dass du kommen kannst. Een scheidbaar werkwoord schrijf je in de bijzin aan elkaar: ... weil er früh aufsteht.

Staat de bijzin vooraan, dan telt de hele bijzin als plek 1. Daarna volgt direct de persoonsvorm van de hoofdzin:

• Weil ich krank bin, bleibe ich zu Hause.
• Wenn es regnet, bleiben wir zu Hause.

De volgorde in het midden van de zin

Voor de zinsdelen na de persoonsvorm geldt als vuistregel de volgorde tijd, reden, manier, plaats (in het Duits: TeKaMoLo).

Wir fahren am Sonntag wegen des schönen Wetters mit dem Fahrrad zum Strand.

Staan er twee voorwerpen in de zin, dan gelden deze regels:

• Een voornaamwoord staat vóór een zelfstandig naamwoord: Ich gebe ihm den Ball.
• Twee zelfstandige naamwoorden: eerst de Dativ (meewerkend voorwerp), dan de Akkusativ (lijdend voorwerp). Ich gebe dem Kind den Ball.

Waar staat nicht?

• Ontken je het hele werkwoord, dan staat nicht meestal aan het eind: Ich kenne ihn nicht. Ich mache die Hausaufgaben nicht.
• Is er een tweede werkwoord, dan staat nicht ervoor: Ich habe das Buch nicht gelesen. Ich kann heute nicht kommen. Ich stehe morgen nicht auf.
• Ontken je een bijvoeglijk naamwoord of een plaatsbepaling, dan staat nicht ervoor: Das ist nicht gut. Ich fahre nicht nach Berlin.
• Staat er een zelfstandig naamwoord zonder lidwoord of met ein, dan gebruik je kein: Ich habe keine Zeit.

Veelgemaakte fouten

• In een bijzin komt de persoonsvorm als laatste: "weil ich bin krank" is fout, weil ich krank bin is goed.
• Na een bijzin vooraan komt de persoonsvorm van de hoofdzin direct: "Wenn es regnet, wir bleiben zu Hause" is fout.
• Na aber, denn, und, sondern en oder verandert er niets: onderwerp, dan persoonsvorm.
• Een komma voor de bijzin is verplicht: Ich weiß, dass er kommt.
• Wil je een tijdsbepaling benadrukken, zet hem dan op plek 1, en vergeet de inversie niet: Gestern habe ich dich gesehen.

In het kort

• Hoofdzin: de persoonsvorm staat op plek 2; staat er iets anders dan het onderwerp op plek 1, dan volgt inversie.
• Een tweede werkwoord (infinitief of Partizip II) en een scheidbaar voorvoegsel staan helemaal achteraan.
• ADUSO (aber, denn, und, sondern, oder) geeft geen verandering in de volgorde.
• Bijzin (dass, weil, wenn, ob, obwohl): persoonsvorm helemaal achteraan, komma ervoor.
• Bijzin vooraan: daarna meteen de persoonsvorm van de hoofdzin.
• Nicht staat meestal achteraan of voor het deel dat je ontkent; kein staat voor een zelfstandig naamwoord.