Samenvatting · Economie · vmbo 4 Werken en verdienen: contract, loon, cao en werkloosheid

Als je gaat werken, maak je afspraken over je loon, je uren en je rechten. Na deze samenvatting weet je wat er in een arbeidscontract staat, hoe loon wordt berekend, wat een cao is en wat er gebeurt als iemand werkloos wordt.

De arbeidsovereenkomst

Wie werkt in loondienst, heeft een arbeidsovereenkomst (arbeidscontract) met zijn werkgever. Daarin staat onder andere het loon, het aantal uren, de taken en het aantal vakantiedagen. Jij bent dan de werknemer.

Een zzp'er is dus geen werknemer. Hij stuurt facturen en regelt zelf zijn verzekeringen en pensioen.

Loon en loonvormen

Het brutoloon is het loon voordat de inhoudingen eraf gaan. Afspraken over loon gaan altijd over het bruto bedrag. Wat je overhoudt is het nettoloon. Verder heb je recht op vakantiegeld: dat is wettelijk minstens 8% van je brutoloon.

Er zijn verschillende manieren om loon te berekenen:

Voorbeelden (de bedragen en afspraken zijn verzonnen):

• Tijdloon: Lisa werkt 12 uur per week in een supermarkt voor € 9 per uur. Ze verdient 12 maal € 9 is € 108 per week.
• Toeslag: op zondag krijgt Lisa volgens de cao 50% extra. Werkt ze 8 uur op gewone dagen en 4 uur op zondag, dan verdient ze 8 maal € 9 is € 72, plus 4 maal € 9 maal 1,5 is € 54. Samen is dat € 126.
• Stukloon: een krantenbezorger krijgt € 0,10 per krant. Bij 150 kranten verdient hij 150 maal € 0,10 is € 15.
• Provisie: een verkoper krijgt 5% provisie over zijn omzet. Verkoopt hij voor € 40.000, dan is zijn provisie 0,05 maal € 40.000 is € 2.000.

De cao

Een cao is een collectieve arbeidsovereenkomst: afspraken tussen werkgevers (of een werkgeversorganisatie) en vakbonden voor een hele sector of een bedrijf. Daarin staan bijvoorbeeld het loon, toeslagen voor overwerk en zondagwerk, het aantal vakantiedagen en afspraken over scholing.

• Werknemers staan samen sterker als zij via een vakbond onderhandelen, zoals de FNV of de CNV.
• Voor werkgevers zijn er gelijke regels voor iedereen in de sector.
• Komen partijen er niet uit, dan kunnen werknemers actie voeren of staken.

Het minimumloon

Het wettelijk minimumloon is het laagste loon dat een werkgever een werknemer mag betalen. Werknemers vanaf 21 jaar krijgen minstens het volledige minimumloon. Jongere werknemers krijgen een percentage daarvan, het jeugdloon. De bedragen worden twee keer per jaar aangepast, op 1 januari en op 1 juli. Je hoeft de bedragen niet uit je hoofd te kennen.

De arbeidsmarkt

De arbeidsmarkt is de markt waar werkgevers werknemers zoeken en waar mensen werk zoeken.

• De vraag naar arbeid komt van bedrijven met vacatures.
• Het aanbod van arbeid bestaat uit mensen die willen werken.

De beroepsbevolking bestaat uit iedereen die werkt of werk zoekt. Een werkloze is iemand die geen betaald werk heeft, wel werk zoekt en direct kan beginnen. Het werkloosheidspercentage reken je zo uit:

Zijn er meer vacatures dan mensen die werk zoeken, dan is de arbeidsmarkt krap en kunnen werknemers vaak meer loon vragen. Soms past het werk niet bij de mensen die werk zoeken: het bedrijf zoekt een elektricien en de werkloze is kok. Dan is er een mismatch.

Als je geen werk hebt

• WW: wie werkloos wordt zonder eigen schuld, heeft recht op een tijdelijke uitkering van het UWV. De werkgevers betalen de premie voor de WW.
• Bijstand: heb je geen recht (meer) op een andere uitkering en geen geld om van te leven, dan kun je bijstand krijgen van je gemeente. Die wordt betaald uit belastinggeld.
• Ziekte: wie ziek wordt, krijgt van zijn werkgever tijdelijk (een deel van) het loon doorbetaald.

Een zzp'er heeft geen recht op WW.

Veelgemaakte fouten

• Afspraken over loon gaan over het bruto bedrag; je netto loon is lager.
• Het werkloosheidspercentage deel je door de beroepsbevolking, niet door het aantal inwoners.
• Een zzp'er heeft geen werkgever en dus geen arbeidscontract in loondienst.
• Bij een toeslag van 50% reken je met 1,5 maal het uurloon, niet met 0,5 maal.

In het kort

• In een arbeidsovereenkomst staan loon, uren en vakantie; het kan tijdelijk, vast of op afroep zijn.
• Loon kan tijdloon, stukloon of provisie zijn; je hebt recht op minstens 8% vakantiegeld.
• Een cao is een afspraak tussen werkgevers en vakbonden voor een hele sector.
• Het minimumloon is de wettelijke ondergrens voor loon; jongeren krijgen een deel daarvan.
• Werkloosheidspercentage is werklozen gedeeld door de beroepsbevolking, maal 100%.
• Zonder werk heb je mogelijk recht op WW of bijstand.