Samenvatting · Filosofie · vwo 5 Geest en lichaam: dualisme, monisme en vrije wil

Hoe verhouden je gedachten, gevoelens en bewustzijn zich tot je lichaam en hersenen? Dat is het geest-lichaamprobleem. Het hangt nauw samen met de vraag of je vrije wil hebt. Deze samenvatting behandelt de belangrijkste posities en de argumenten ervoor en ertegen.

Het geest-lichaamprobleem

Je hersenen zijn fysiek: je kunt ze meten en wegen. Je gedachten en gevoelens lijken heel anders: ze hebben geen gewicht en je ervaart ze alleen zelf, vanuit het eerste-persoonsperspectief. Hoe past dat bij elkaar? Daarvoor bestaan twee hoofdposities.

Descartes en het interactionisme

René Descartes (1596 tot 1650) was substantiedualist: de geest (res cogitans, denkend ding) en het lichaam (res extensa, uitgebreid ding) zijn twee aparte substanties. Het lichaam neemt ruimte in en volgt natuurwetten; de geest denkt en heeft geen uitgebreidheid. Toch werken ze volgens Descartes op elkaar in: dat heet interactionisme.

Zijn argumenten zijn onder meer:

• Je kunt aan je bestaan als denkend wezen niet twijfelen, maar wel aan het bestaan van je lichaam.
• Het lichaam is deelbaar, de geest niet.

Het probleem van het dualisme

De grootste kritiek is het interactieprobleem: hoe kan iets niet-fysieks (de geest) iets fysieks (je arm) in beweging zetten? Natuurwetten en energiebehoud lijken geen plek te laten voor een niet-fysieke oorzaak. Daarom kiezen veel filosofen en wetenschappers voor een vorm van monisme.

Materialisme en de hersenen

Het materialisme stelt dat mentale toestanden gelijk zijn aan, of volledig bepaald worden door, toestanden in de hersenen. Hersenschade verandert persoonlijkheid, en narcose schakelt bewustzijn uit: dat past bij het materialisme. Een lastige vraag blijft: waarom voelt het ergens naar om bepaalde hersenprocessen te hebben? Dat noemt men het probleem van het bewustzijn (de beleving of qualia).

Vrije wil

Is een keuze van jou echt vrij als je hersenen en omstandigheden bepaald worden door natuurwetten? Drie posities:

Compatibilisten zeggen dat vrijheid niet betekent dat je keuze zonder oorzaak is, maar dat je kunt handelen volgens je eigen wensen en overwegingen, zonder dwang van buiten. Een gedwongen handeling is onvrij; een handeling die voortkomt uit je eigen redenen is vrij, ook al hebben die redenen oorzaken.

Het experiment van Libet

De neurowetenschapper Benjamin Libet liet proefpersonen op een zelfgekozen moment een vinger bewegen. Hij mat een hersenactiviteit (het readiness potential) die al begon vóórdat de persoon zei dat hij besloten had te bewegen. Sommigen concludeerden dat het besluit dus niet bewust genomen wordt. Critici, zoals Daniel Dennett, wijzen erop dat de meting en de interpretatie ervan beperkt zijn: een simpele beweging zegt weinig over bewuste, weloverwogen beslissingen zoals het kiezen van een studie.

Frankfurt: eerste- en tweede-orde wensen

Harry Frankfurt benadrukt dat mensen niet alleen wensen hebben, maar ook wensen over hun wensen. Een verslaafde die wil roken maar liever niet wil willen roken, heeft een conflict tussen een eerste-orde wens (roken) en een tweede-orde wens (die wens kwijt willen). Volgens Frankfurt ben je vrij als je wilt wat je ook wilt dat je wilt.

Voorbeeldkies een positie en verdedig haar

Stel dat je moet beargumenteren dat je hersenen en je geest hetzelfde zijn.

Zo laat je zien dat je beide kanten kent. Dat levert op het examen de meeste punten op.

Let op

• Dualisme is niet hetzelfde als geloof in een ziel die na de dood blijft bestaan. Het is een bewering over wat de geest is.
• Determinisme betekent niet dat je niets hoeft te doen. Ook als alles bepaald is, zijn je overwegingen een onderdeel van de oorzaken.
• Libet bewijst niet dat vrije wil niet bestaat. Let op de kritiek op zijn opzet en interpretatie.
• Noem bij een examenvraag eerst de positie (bijvoorbeeld compatibilisme) en daarna het argument.