Samenleving, media en cultuur
Samenvatting
Samenleving, media en cultuur
Maatschappijleer · havo 4
COMMUNITY
Samenvatting · Maatschappijleer · havo 4 Parlementaire democratie: kiezen, controleren en regeren
StudyZone
MaatschappijleerVak
WAT ZIT ERIN
1In een parlementaire democratie kiezen burgers een parlement dat de wetten maakt en de regering controleert. Na het lezen kun je de kenmerken van de Nederlandse democratie uitleggen, zetels verdelen met de kiesdeler, de rechten van de Tweede en Eerste Kamer onderscheiden, de…
Bewaar deze samenvatting
In een parlementaire democratie kiezen burgers een parlement dat de wetten maakt en de regering controleert. Na het lezen kun je de kenmerken van de Nederlandse democratie uitleggen, zetels verdelen met de kiesdeler, de rechten van de Tweede en Eerste Kamer onderscheiden, de kabinetsformatie beschrijven en politieke stromingen herkennen.
Kenmerken van de parlementaire democratie
Een democratie is een bestuursvorm waarin de macht uiteindelijk bij het volk ligt. In een directe democratie beslissen burgers zelf over besluiten. In een indirecte (representatieve) democratie kiezen ze volksvertegenwoordigers die namens hen beslissen. Nederland is een indirecte democratie.
Nederland is een parlementaire democratie en een constitutionele monarchie:
- Het volk kiest het parlement (de Staten-Generaal: de Tweede Kamer rechtstreeks, de Eerste Kamer indirect).
- De regering is voor haar beleid verantwoordelijk aan het parlement. Heeft ze het vertrouwen niet meer, dan moet ze aftreden.
- De koning is staatshoofd, maar heeft een beperkte rol die in de Grondwet is vastgelegd. Hij is onschendbaar: de ministers zijn verantwoordelijk (ministeriële verantwoordelijkheid).
Nederland is bovendien een democratische rechtsstaat: de meerderheid beslist, maar de grondrechten van minderheden blijven beschermd. Andere kenmerken zijn vrije en geheime verkiezingen, meerdere partijen, een vrije pers en onafhankelijke rechters.
Verkiezingen en kiesstelsel
Iedere Nederlander van 18 jaar of ouder heeft actief en passief kiesrecht voor de Tweede Kamer: je mag stemmen en je verkiesbaar stellen. De Tweede Kamer heeft 150 zetels en wordt in principe elke vier jaar gekozen. De Eerste Kamer (75 zetels) wordt gekozen door de Provinciale Staten. Sinds 2023 kiest ook het kiescollege voor Caribisch Nederland mee.
Nederland heeft evenredige vertegenwoordiging (EV): het aantal zetels van een partij komt zo goed mogelijk overeen met haar aandeel in de stemmen. Heel Nederland geldt als één groot kiesdistrict. Dit verschilt van een districtenstelsel, waarin per district de kandidaat met de meeste stemmen wint (zoals in het Verenigd Koninkrijk). Een districtenstelsel geeft vaak een duidelijke meerderheid aan grote partijen, EV geeft meer ruimte aan kleine partijen.
Zetels verdelen
1
De kiesdeler is het aantal geldige stemmen gedeeld door het aantal zetels (150).
2
Een partij krijgt een volle zetel voor elke keer dat ze de kiesdeler haalt.
3
De overgebleven zetels (restzetels) worden verdeeld volgens de methode van de grootste gemiddelden: je deelt de stemmen van een partij door het aantal zetels dat ze al heeft plus 1. De partij met het hoogste gemiddelde krijgt de volgende zetel. Dat herhaal je totdat alle zetels verdeeld zijn.
Rekenvoorbeeld (fictief): er zijn 10.500.000 geldige stemmen. De kiesdeler is 10.500.000 : 150 = 70.000. We bekijken drie van de partijen; de overige stemmen gingen naar andere partijen.
| Partij | Stemmen | Volle zetels | Gemiddelde met een extra zetel |
|---|---|---|---|
| A | 1.750.000 | 25 (1.750.000 : 70.000) | 1.750.000 : 26 ≈ 67.308 |
| B | 1.000.000 | 14 (rest 20.000 stemmen) | 1.000.000 : 15 ≈ 66.667 |
| C | 60.000 | 0 | Minder dan de kiesdeler: geen zetel |
Is er een restzetel, dan gaat die naar A (67.308 is hoger dan 66.667). Daarna krijgt A een lager gemiddelde (1.750.000 : 27 ≈ 64.815), zodat bij een volgende restzetel B aan de beurt is. Partij C haalt de kiesdrempel niet: een partij heeft minimaal één kiesdeler nodig, dat is 1 op de 150 stemmen (ongeveer 0,67 procent).
Op een kieslijst staat de lijsttrekker bovenaan. Je kunt ook op een andere kandidaat stemmen (voorkeurstem); met genoeg voorkeurstemmen kan die kandidaat hoger geplaatste kandidaten passeren.
De Staten-Generaal
De Tweede en de Eerste Kamer samen vormen het parlement. Het parlement heeft drie taken: vertegenwoordigen, wetgeven (samen met de regering) en controleren.
| Recht | Wat is het? | Wie heeft het? |
|---|---|---|
| Recht van amendement | Een wetsvoorstel wijzigen | Tweede Kamer |
| Recht van initiatief | Zelf een wetsvoorstel indienen | Tweede Kamer |
| Budgetrecht | De begroting goedkeuren | Het parlement; de Tweede Kamer kan de begroting wijzigen, de Eerste Kamer kan alleen aannemen of verwerpen |
| Recht van interpellatie | Een minister in een apart debat ter verantwoording roepen | Beide Kamers (in de praktijk vooral de Tweede Kamer) |
| Recht van enquête | Zelf een onderzoek instellen, met verhoor onder ede | Beide Kamers |
| Vragenrecht | Vragen stellen aan ministers | Beide Kamers |
| Motie | Een uitspraak of verzoek aan de regering | Beide Kamers |
De Eerste Kamer beoordeelt wetsvoorstellen op rechtmatigheid (past het in de Grondwet en in internationale verdragen), uitvoerbaarheid en handhaafbaarheid. Ze kan een voorstel alleen aannemen of verwerpen.
Regering, verantwoording en vertrouwen
De regering bestaat uit de koning en de ministers. Het kabinet bestaat uit de ministers en de staatssecretarissen. Een minister is politiek verantwoordelijk voor zijn ministerie, ook voor fouten van ambtenaren, en moet daarover verantwoording afleggen aan de Kamer.
Volgens de ongeschreven vertrouwensregel moet een minister of het kabinet aftreden als de Tweede Kamer het vertrouwen opzegt, bijvoorbeeld met een aangenomen motie van wantrouwen. Een kabinet dat is afgetreden, is demissionair en doet alleen nog de lopende zaken en dringende besluiten. De Kamer kan een onderwerp controversieel verklaren: daarover beslist pas het volgende kabinet.
Kabinetsformatie
Meestal haalt geen partij een meerderheid van 76 zetels, dus partijen vormen een coalitie. De fasen zijn:
1
De Tweede Kamer wijst een verkenner en een informateur aan, die onderzoeken welke samenwerking mogelijk is.
2
De partijen die gaan samenwerken, sluiten een coalitieakkoord met de plannen voor de komende jaren.
3
De formateur, vaak de beoogde minister-president, stelt het kabinet samen.
4
De koning benoemt de ministers en staatssecretarissen en neemt hun eed of belofte af (beëdiging).
Partijen die niet meeregeren vormen de oppositie. Een kabinet met minder dan 76 zetels in de Tweede Kamer heet een minderheidskabinet. Het heeft steun van andere partijen nodig.
Staatsrechtelijk zijn regering en parlement gescheiden organen met elk een eigen taak (dualisme). In de praktijk werken het kabinet en de coalitiefracties in de Kamer nauw samen, omdat het kabinet een meerderheid nodig heeft; die verwevenheid heet monisme. De scherpste controle komt daarom vaak van de oppositie.
Hoe een wet tot stand komt
1
Een ministerie of Kamerlid schrijft een wetsvoorstel.
2
De Raad van State adviseert over de kwaliteit.
3
De Tweede Kamer behandelt het voorstel in commissies en in een debat, kan het amenderen en stemt.
4
De Eerste Kamer beoordeelt het voorstel en stemt.
5
De koning en de verantwoordelijke minister ondertekenen de wet (bekrachtiging).
6
De wet wordt gepubliceerd in het Staatsblad en gaat in.
Politieke stromingen
Een politieke stroming is een samenhangend geheel van ideeën over hoe de samenleving eruit moet zien; partijen zijn er losjes van afgeleid.
| Stroming | Kerngedachte |
|---|---|
| Liberalisme | Vrijheid van het individu staat voorop; weinig overheidsbemoeienis, vrije markt, eigen verantwoordelijkheid |
| Socialisme (sociaaldemocratie) | Gelijkheid en solidariteit; de overheid verkleint verschillen en regelt goede voorzieningen |
| Christendemocratie | Christelijke waarden als basis; nadruk op verantwoordelijkheid van gemeenschappen als gezin, kerk en maatschappelijke organisaties |
| Ecologisme | Duurzaamheid en het milieu staan voorop |
| Nationalisme | Nadruk op de eigen natie, nationale identiteit en zelfbeschikking |
Methodes gebruiken soms andere namen. De christendemocratie is de grootste vorm van het confessionalisme: politiek op basis van een geloof. Populisme wordt soms als stroming genoemd, maar is eerder een stijl van politiek bedrijven waarin 'het gewone volk' tegenover 'de elite' wordt gezet; die stijl komt zowel links als rechts voor.
Partijen worden vaak geplaatst op een links-rechts-schaal. Op sociaal-economisch gebied betekent links vaak: meer overheid en herverdeling; rechts: meer markt en eigen verantwoordelijkheid. Op cultureel gebied betekent progressief open staan voor verandering en conservatief behouden wat er is. Het zijn beschrijvingen, geen oordelen.
Participatie buiten verkiezingen
Meedoen kan ook buiten verkiezingen: lid worden van een partij, demonstreren, een petitie tekenen, inspreken bij de gemeenteraad of via een burgerinitiatief een onderwerp op de agenda van een volksvertegenwoordiging zetten. Het landelijke raadgevend referendum is in 2018 afgeschaft.
Veelgemaakte fouten
- Regering en kabinet zijn niet hetzelfde: de koning hoort wel bij de regering, niet bij het kabinet.
- De Eerste Kamer heeft geen recht van amendement en geen recht van initiatief.
- Evenredige vertegenwoordiging is niet hetzelfde als een districtenstelsel.
- De grootste partij hoeft niet in het kabinet te zitten: het gaat om een meerderheid.
- Een aangenomen motie is een politieke uitspraak, geen wet: de regering is er niet juridisch aan gebonden, maar volgt haar meestal wel op.
In het kort
- Nederland is een parlementaire democratie en constitutionele monarchie; de ministers zijn verantwoordelijk, de koning onschendbaar.
- De Tweede Kamer (150 zetels) wordt gekozen via evenredige vertegenwoordiging; de zetels worden verdeeld met de kiesdeler en de grootste gemiddelden.
- De Tweede Kamer heeft amendement, initiatief, budgetrecht, enquête, vragen en moties; de Eerste Kamer kan wetten alleen aannemen of verwerpen.
- Volgens de vertrouwensregel treedt een minister of kabinet af als de Kamer het vertrouwen opzegt.
- Een kabinet ontstaat via informateur, coalitieakkoord, formateur en beëdiging.
- Politieke stromingen zijn onder andere liberalisme, socialisme en christendemocratie; links-rechts en progressief-conservatief beschrijven opvattingen.
Meer Maatschappijleer uit de Oefentoetsen
Staat hier iets dat niet klopt of niet hoort? .
