Samenvatting · Maatschappijwetenschappen · vwo 4 De vier paradigma's van maatschappijwetenschappen

Twee onderzoekers kijken naar hetzelfde verschijnsel, zoals ongelijke onderwijskansen, en trekken verschillende conclusies. Dat komt doordat ze vanuit een ander paradigma kijken. Na deze samenvatting kun je de vier paradigma's van maatschappijwetenschappen onderscheiden, hun kernvragen noemen en een casus vanuit elk paradigma analyseren.

Wat is een paradigma?

Een paradigma is een samenhangende manier van kijken naar de samenleving: het bepaalt welke vragen een onderzoeker stelt, wat hij als belangrijk ziet en welke verklaringen hij zoekt. Het is dus een bril, geen feit. In het vak onderscheid je vier paradigma's:

Geen paradigma is "het juiste". Je gebruikt ze om een verschijnsel vanuit verschillende kanten te verklaren, en op het examen moet je kunnen redeneren vanuit een bepaald paradigma.

Functionalisme en het conflictparadigma

Functionalisme

Het functionalisme ziet de samenleving als een geïntegreerd geheel, een soort organisme. Elk deel, zoals gezin, school, politie en gezondheidszorg, vervult een functie voor het geheel. De delen zijn onderling afhankelijk en moeten op elkaar zijn afgestemd, door een gemeenschappelijk systeem van waarden en normen.

De centrale vraag is: hoe kan een samenleving blijven bestaan, terwijl iedereen zijn eigen doelen nastreeft? Kernideeën:

• Socialisatie draagt de cultuur over en houdt de samenleving in stand. Identiteit is een product van de normen die bij je rol horen.
• Macht en gezag zijn functioneel: vooral gezag draagt bij aan orde en cohesie.
• Conflict is een uitzonderingstoestand en wordt gezien als bedreigend voor de orde. Het wijst op een slecht functionerend onderdeel.
• Sociale cohesie is een functie die bijdraagt aan het voortbestaan van de samenleving. Een bekende denker hierbij is Durkheim.

Conflictparadigma

Het conflictparadigma ziet de samenleving als een arena waarin groepen strijden om schaarse zaken: macht, geld, status en invloed. Het kijkt wie aan de touwtjes trekt en wie daarvan nadeel heeft.

• Marx verklaart ongelijkheid uit het bezit van productiemiddelen: de bezittende klasse tegenover de bezitloze klasse. Andere conflicttheorieën kijken ook naar verschillen in prestige en cultuur, en naar godsdienstige of etnische tegenstellingen (Huntington).
• Conflict is niet per definitie slecht: het kan de motor van verandering zijn.
• Socialisatie leert mensen machtsverhoudingen herkennen. Verschillen in kapitaal werken door in ongelijke kansen.
• Sociale cohesie wordt vooral bekeken vanuit de afwezigheid ervan tussen groepen, en uitsluiting.

Het verschil in één zin: het functionalisme vraagt "wat houdt de samenleving bij elkaar?", het conflictparadigma vraagt "wie wint, wie verliest, en wie bepaalt de regels?".

Sociaalconstructivisme en het rationele-actorparadigma

Sociaalconstructivisme

Het sociaalconstructivisme gaat ervan uit dat de sociale wereld niet los van mensen bestaat. Ze bestaat in de betekenissen die mensen eraan geven en wordt door hun denken en handelen gemaakt, in stand gehouden of veranderd. Ook begrippen als macht zijn "gemaakt": ze betekenen wat mensen in hun omgang afspreken dat ze betekenen. Veranderen die opvattingen, dan veranderen de verhoudingen mee.

• Socialisatie is een proces waarin mensen hun eigen identiteit en sociale werkelijkheid construeren.
• Macht verandert in gezag als mensen haar legitiem vinden. Het gaat om de betekenis die mensen aan de machtsverhouding toekennen.
• Sociale cohesie bekijk je ook subjectief: hoe ervaren en waarderen mensen hun verbondenheid? Het begrip meervoudige identiteit hoort hierbij.
• Globalisering kan als bedreiging of als verrijking worden ervaren. Dat gaat om betekenisgeving.

Rationele-actorparadigma

Het rationele-actorparadigma gaat ervan uit dat mensen doelgericht handelen. Ze wegen kosten en baten af en kiezen wat hen het meeste oplevert. Structuren spelen mee, maar de aandacht gaat uit naar de keuzes van actoren.

• Bindingen zijn ruilrelaties: mensen gaan en houden een binding aan zolang ze er voordeel bij hebben.
• Gezag krijgt veel aandacht, meer dan gevestigde machtsverhoudingen.
• Conflict en samenwerking: hoe gaan partijen met tegengestelde belangen met elkaar om en hoe komen ze samen tot een oplossing?
• Rationalisering wordt gezien als toenemende mogelijkheid om het eigen leven doelgericht te beheersen.

Een typisch voorbeeld is het prisoner's dilemma: twee personen kunnen samenwerken of de ander verraden. Voor elk apart is verraden verleidelijk, maar samen zijn ze slechter af dan als ze samenwerken.

Wat voor elke actor rationeel lijkt, geeft samen een slechter resultaat dan samenwerking. Daar komt bij dat actoren die profiteren zonder bij te dragen (free riders) de samenwerking kunnen ondermijnen.

De paradigma's naast elkaar

Een casus analyseren

Casus: kinderen van hoogopgeleide ouders stromen vaker door naar het vwo dan kinderen van laagopgeleide ouders, ook bij gelijke toetsscores.

• Functionalisme: onderwijs is een institutie die leerlingen selecteert en voorbereidt op functies in de samenleving. De vraag is hoe goed het die functie vervult en welke ongelijkheid daarbij hoort.
• Conflictparadigma: hoogopgeleide ouders hebben meer economisch en cultureel kapitaal en gebruiken dat om hun voordeel voor hun kinderen te behouden. Het onderwijs reproduceert zo de bestaande ongelijkheid.
• Sociaalconstructivisme: docenten en ouders geven betekenis aan "geschikt voor het vwo". Verwachtingen en beelden over leerlingen beïnvloeden het schooladvies.
• Rationele actor: ouders en leerlingen wegen kosten en baten van een lange opleiding af. Wie een lange opleiding als onzeker en duur ziet, kiest vaker een korter pad.

Let op

• Noem op het examen altijd het paradigma én de redenering die erbij hoort. "Dit is conflictparadigma" is niet genoeg: leg uit waarom.
• Conflict is binnen het functionalisme een uitzondering, binnen het conflictparadigma normaal. Dat is een veelgevraagd contrast.
• Sociaalconstructivisme gaat over betekenisgeving. Het ontkent niet dat er feiten zijn, maar benadrukt dat mensen er betekenis aan geven.
• Een rationele actor is niet per se egoïstisch of slim. Het gaat om doelgericht afwegen van voor- en nadelen.
• De paradigma's sluiten elkaar niet uit: een verschijnsel kun je vanuit meer dan één bril verklaren.