Samenvatting · Maatschappijwetenschappen · havo 5 Sociale cohesie: bindingen, groepsvorming en sociale controle

Wat houdt een samenleving bij elkaar, terwijl mensen verschillende belangen, achtergronden en meningen hebben? Dat is de vraag achter het kernconcept sociale cohesie. Na deze samenvatting kun je vier typen bindingen onderscheiden, groepsvorming uitleggen, sociale cohesie en sociale controle in verband brengen en kenmerken van sociale instituties geven.

Typen bindingen

Mensen zijn op verschillende manieren van elkaar afhankelijk, en die wederzijdse afhankelijkheid schept bindingen. Je onderscheidt vier ideaaltypische vormen:

Door individualisering kiezen mensen vaker zelf hun bindingen. De direct zichtbare afhankelijkheid van elkaar neemt af, maar daarvoor komt een meer abstracte afhankelijkheid van de samenleving als geheel terug.

Groepsvorming

Er is sprake van groepsvorming als er bindingen ontstaan tussen meer dan twee mensen, doordat ze elkaar beïnvloeden en gemeenschappelijke waarden en normen ontwikkelen. Gedeelde ervaringen, interesses en loyaliteit scheppen een wij-gevoel.

Groepsvorming betekent dat je onderscheid maakt tussen wie er wel en niet bij hoort: insluiting en uitsluiting.

• Formele groepen hebben vaste doelen, normen en regels, en de rollen liggen vast. Voorbeeld: een afdeling op het werk.
• Informele groepen hebben flexibele rollen en geen vaste regels. Voorbeeld: een vriendengroep.

Mensen kunnen een groep verlaten of er niet meer bijhoren omdat ze:

• er niet meer bij willen horen (dropping out, opting out);
• er niet meer bij mogen horen (uitsluiting, discriminatie);
• er niet meer bij kunnen horen (armoede, werkloosheid).

Ook politieke groepsvorming bestaat, zoals politieke partijen en burgerinitiatieven. Die beginnen vaak informeel en worden later formeler.

Sociale cohesie

Sociale cohesie gaat over het aantal en de kwaliteit van de bindingen die mensen in een groter sociaal verband met elkaar hebben: het gevoel een groep of gemeenschap te zijn, de verantwoordelijkheid voor elkaars welzijn, en de mate waarin je op anderen kunt rekenen.

Wat bevordert sociale cohesie:

• wederzijdse afhankelijkheid of eigenbelang;
• dwang of macht;
• gedeelde normen en waarden, oftewel saamhorigheid.

Cohesie meet je met indicatoren op verschillende niveaus. Op mesoniveau is dat bijvoorbeeld het aantal groepen waarbij mensen zich betrokken voelen, op macroniveau het aantal gewelddadige conflicten in een samenleving.

Cohesie binnen en tussen groepen kan tegen elkaar ingaan:

• Sterke cohesie binnen bepaalde groepen kan leiden tot conflicten tussen groepen, waardoor de cohesie in het grotere geheel zwakker wordt.
• Zwakke cohesie binnen groepen kan juist een sterkere cohesie tussen groepen geven.

Sociale controle

Sociale controle helpt de binding in de samenleving te handhaven: mensen brengen anderen ertoe zich aan normen en regels te houden.

Sociale controle heeft ook nadelen: ze kan de persoonlijke vrijheid beperken, haar doel voorbijschieten en juist afwijkend gedrag oproepen, en tot buitensporige uitsluiting leiden. De overheid probeert dat soms te beperken met antidiscriminatiewetgeving.

Door individualisering en informalisering neemt de sociale controle af: sociale banden worden losser en verhoudingen minder hiërarchisch, waardoor het gezag van groepen en hun controle op waarden en normen afneemt.

Sociale instituties

Een sociale institutie is een complex van min of meer geformaliseerde regels die het gedrag van mensen en hun onderlinge relaties reguleren. Voorbeelden zijn het gezin, het huwelijk, het rechtssysteem en taal. Instituties dragen normen en waarden over en versterken de sociale cohesie.

Kenmerken:

• ze bestaan buiten het individu om: één persoon kan ze niet afschaffen;
• ze hebben vaak een lange traditie;
• ze zijn relatief stabiel, maar veranderen mee als de omstandigheden veranderen;
• ze berusten niet alleen op wettelijke macht, maar vaak op moreel gezag;
• ze zijn dwingend: gedrag wordt beloond of bestraft (gesanctioneerd).

Let op

• Een institutie is in dit vak een geheel van regels en niet in de eerste plaats een gebouw of een organisatie.
• Cohesie is niet automatisch goed: sterke binding binnen een groep gaat vaak samen met afgrenzing van anderen.
• Gebruik bij een casus de vier typen bindingen als checklist: welke afhankelijkheid zie je?
• Sociale controle is niet hetzelfde als sociale cohesie: controle is een middel om normen af te dwingen en zo de binding te handhaven.