Samenvatting · Maatschappijwetenschappen · havo 5 Sociale ongelijkheid: hulpbronnen, stratificatie en posities

Niet iedereen begint met dezelfde kansen. Het ene kind groeit op met boeken, netwerken en geld, het andere niet. Na deze samenvatting kun je sociale ongelijkheid uitleggen, vier soorten hulpbronnen onderscheiden, het verschil tussen positietoewijzing en positieverwerving geven en gevolgen van ongelijkheid benoemen voor onderwijs, gezondheid, politiek en cultuur.

Wat is sociale ongelijkheid?

Sociale ongelijkheid is een situatie waarin verschillen tussen mensen, al dan niet aangeboren, gevolgen hebben voor hun maatschappelijke positie. Daardoor worden schaarse en hooggewaardeerde zaken, zoals inkomen, kennis en status, ongelijk verdeeld, en worden mensen ongelijk gewaardeerd en behandeld.

Het gaat dus niet om elk verschil. Dat mensen verschillen in lengte is geen sociale ongelijkheid, tenzij daar gevolgen voor hun maatschappelijke positie aan vastzitten. Welke betekenis mensen aan verschillen geven, is cultureel bepaald en kan veranderen.

Vier soorten hulpbronnen

Sociale ongelijkheid is ongelijke verdeling van hulpbronnen:

Opleiding wordt tot de economische hulpbronnen gerekend, omdat je er geld mee kunt verdienen.

Sociale stratificatie en mobiliteit

In een samenleving vormen zich groepen met een vergelijkbare maatschappelijke positie. Sociale stratificatie is de verdeling van de samenleving in zulke lagen, met ongelijkheid tussen de lagen. Het lidmaatschap is voor een deel sociaal erfelijk: kinderen komen gemiddeld in een laag terecht die lijkt op die van hun ouders.

Verschillen in economisch, sociaal en cultureel kapitaal bepalen mede of iemand kan stijgen of dalen:

• opwaartse mobiliteit: je komt in een hogere laag terecht dan je ouders;
• neerwaartse mobiliteit: je komt lager terecht.

Cultureel kapitaal zijn de kennis, houdingen, smaak en vaardigheden die bij hoge posities horen. Zo hangt het cultureel kapitaal van ouders samen met de schoolprestaties van hun kinderen, met de beoordeling door docenten en met beslissingen om een opleiding te verlaten.

Positietoewijzing en positieverwerving

De maatschappelijke positie is de plaats die iemand inneemt ten opzichte van anderen. Er zijn twee processen die bepalen waar iemand terechtkomt.

• Positietoewijzing: maatschappelijke oorzaken die van buitenaf op een persoon of groep inwerken. Denk aan afkomst, het milieu waarin je opgroeit, sekse, discriminatie, de kansen in je wijk.
• Positieverwerving: het verkrijgen van een positie door je eigen inbreng. Denk aan het volgen van opleidingen, hard werken en keuzes die je zelf maakt.

In werkelijkheid werken beide samen. Een leerling met uitstekende cijfers (positieverwerving) kan toch geen stage krijgen door discriminatie (positietoewijzing).

Let op de meritocratische gedachte: het idee dat in de moderne samenleving alleen je eigen capaciteiten bepalen waar je uitkomt, onderschat het belang van etniciteit, geslacht en afkomst.

Gevolgen van een lagere maatschappelijke positie

Je positie beïnvloedt hoeveel invloed je op je eigen leven hebt. Via socialisatie krijg je kennis, opvattingen en verwachtingen mee die uitwerken op:

• Onderwijs: het cultureel kapitaal van ouders beïnvloedt schoolprestaties, het oordeel van docenten en de keuze om een opleiding vroegtijdig te beëindigen.
• Gezondheid: mensen met een lagere positie hebben gemiddeld meer ziekten en een kortere levensverwachting. De oorzaken zijn complex: minder kennis over gezondheid, vaker ongezond gedrag en minder goed contact met artsen.
• Politiek: onder niet-stemmers zijn mensen met weinig opleiding en een laag inkomen oververtegenwoordigd. Wie niet stemt, compenseert dat zelden op een andere manier.
• Cultuur: mensen met een hoge opleiding en een hoog inkomen bezoeken vaker musea, schouwburgen en concertzalen. Leden van verschillende lagen verschillen in levensstijl, taalgebruik en smaak. Daaraan herkennen mensen elkaar als lid van een sociaal milieu.

Wie een hogere status wil krijgen, moet vaak ook de cultuur van de hogere statusgroep overnemen. Hogere groepen bedenken daarop weer nieuwe tekenen van onderscheid.

Let op

• Noem bij hulpbronnen steeds welke van de vier het is: economisch, sociaal, symbolisch of politiek.
• Positietoewijzing is wat de samenleving met je doet, positieverwerving is wat je er zelf aan doet.
• Sociale ongelijkheid is niet alleen een kwestie van geld. Status en kapitaal tellen even mee.
• Een verband tussen opleiding en gezondheid is een samenhang. Beredeneer waarom die ontstaat (bijvoorbeeld kennis en levensstijl) in plaats van alleen het verband te noemen.