Samenvatting · Aardrijkskunde · havo 5 Mondialisering

Mondialisering

Wat is mondialisering?

Mondialisering is het proces waarbij gebieden, landen, bedrijven en mensen steeds sterker met elkaar verbonden raken. Die verbondenheid ontstaat door toenemende stromen van goederen, geld, mensen, informatie en cultuur over grenzen heen.

Belangrijke oorzaken van mondialisering zijn:

• verbeteringen in transporttechnologie;
• de opkomst van internet en digitale infrastructuur;
• toenemende vrijhandel;
• het openstellen van economieën voor buitenlandse investeerders;
• groeiende multinationals;
• internationale migratie;
• internationale samenwerking en handelsverdragen.

Door mondialisering nemen afstanden in economische en sociale zin af. Gebieden liggen niet werkelijk dichter bij elkaar, maar zijn sneller, goedkoper en makkelijker bereikbaar.

Tijd-ruimtecompressie

Tijd-ruimtecompressie betekent dat de relatieve afstand tussen gebieden kleiner wordt doordat transport en communicatie sneller en goedkoper worden.

Een ontwikkeling in transporttechnologie kan ervoor zorgen dat bedrijven hun productie makkelijker over verschillende landen verdelen. Daardoor wordt het aantrekkelijker om productie te verplaatsen naar gebieden met lagere productiekosten.

Tijd-ruimtecompressie kan ook ontstaan door digitale ontwikkelingen:

• informatie bereikt mensen sneller;
• bedrijven kunnen sneller contact houden met vestigingen in andere landen;
• consumenten kunnen producten via internet bestellen;
• muziek, films en andere cultuuruitingen kunnen digitaal wereldwijd worden verspreid;
• migranten kunnen gemakkelijker contact houden met familie in het vertrekland.

Een gevolg is dat productie, handel en cultuur minder gebonden zijn aan één plaats.

Global shift

Global shift is de verschuiving van het economische zwaartepunt van de wereldhandel en productie naar opkomende landen, vooral in Azië.

Deze verschuiving hangt samen met:

• industrialisatie in opkomende landen;
• groeiende welvaart;
• groei van de bevolking;
• een toenemende afzetmarkt;
• buitenlandse investeringen;
• de aanwezigheid van relatief lage lonen;
• verbeterde infrastructuur;
• een stijgend opleidingsniveau.

Door global shift verbetert de relatieve ligging van gebieden die dicht bij nieuwe economische kerngebieden liggen. Gebieden die vroeger perifeer lagen ten opzichte van West-Europa en Noord-Amerika kunnen hierdoor een gunstigere relatieve ligging krijgen.

Relatieve ligging en schaalniveau

De relatieve ligging van een gebied geeft aan hoe gunstig of ongunstig een gebied ligt ten opzichte van andere gebieden. Dit hangt af van verbindingen, afzetmarkten, grondstoffen, economische kerngebieden en transportmogelijkheden.

De beoordeling van relatieve ligging hangt af van het schaalniveau.

• Op nationaal schaalniveau kan een stad perifeer liggen ten opzichte van het economische centrum van een land.
• Op internationaal schaalniveau kan dezelfde stad juist centraal liggen ten opzichte van meerdere landen.
• Op mondiaal schaalniveau kan een land gunstiger komen te liggen door global shift.

Bij een redenering over relatieve ligging moet je altijd duidelijk aangeven:

Centrum, semiperiferie en periferie

In het wereldsysteem worden landen en gebieden vaak ingedeeld in centrum, semiperiferie en periferie.

Deze indeling is niet overal hetzelfde. Een gebied kan op nationaal schaalniveau perifeer liggen, maar op mondiaal schaalniveau in een centrumland liggen. Daarom moet je bij centrum-periferieverhoudingen altijd letten op het schaalniveau.

Traditionele centrum-periferieverhoudingen

Traditioneel hadden centrumlanden veel invloed op perifere landen:

• centrumlanden leverden kapitaal, kennis en industrieproducten;
• perifere landen leverden grondstoffen en landbouwproducten;
• de verwerking van grondstoffen vond vooral plaats in centrumlanden;
• de consumptie van eindproducten vond vooral plaats in centrumlanden.

Door global shift veranderen deze verhoudingen deels. Bedrijven uit semiperifere landen kunnen bedrijven uit centrumlanden overnemen. Ook kunnen opkomende landen steeds meer bewerkte producten en eindproducten exporteren.

Productieketen en internationale arbeidsverdeling

Een productieketen bestaat uit alle stappen die nodig zijn om van een grondstof een eindproduct te maken. Belangrijke onderdelen zijn:

De plaats waar een onderdeel van de productieketen gebeurt, hangt af van de benodigde productiefactoren.

Deze verdeling heet de internationale arbeidsverdeling. Landen zijn gespecialiseerd in onderdelen van de productieketen waarin zij een comparatief voordeel hebben.

Uitbesteden en uitschuiven

Uitbesteden betekent dat een bedrijf werkzaamheden laat uitvoeren door een ander bedrijf. Dit kan in hetzelfde land of in een ander land gebeuren.

Uitschuiven betekent dat een onderdeel van de productieketen naar een ander gebied of land wordt verplaatst.

Productie wordt vaak uitgeschoven naar landen met:

• lage lonen;
• lage kosten voor bedrijfspanden en grond;
• lage belastingtarieven;
• soepele milieuwetgeving;
• soepele regels voor arbeidsomstandigheden;
• een grote arbeidsreserve;
• goede toegang tot markten of havens.

Niet alle onderdelen worden even gemakkelijk uitgeschoven. Onderzoek, ontwerp en creatieve productie blijven vaker in centrumgebieden, omdat hiervoor gespecialiseerd en hooggeschoold personeel nodig is. Ook zijn contacten, kennisnetwerken en innovatie daar vaak sterk ontwikkeld.

Productiekosten, afzetmarkt en transportkosten

Bij de vestigingsplaats van bedrijven spelen verschillende kosten en voordelen een rol.

Lage productiekosten

Lage lonen zijn belangrijk bij arbeidsintensieve productie. Bij producten waarvoor veel handwerk nodig is, kunnen lage lonen een groot voordeel opleveren.

Naast lonen kunnen ook andere factoren productiekosten verlagen:

• goedkope grond;
• lage huurprijzen;
• lage belastingen;
• weinig strenge milieuregels;
• weinig strenge arbeidswetgeving;
• lage energiekosten;
• goedkope grondstoffen.

Afzetmarkt

Een afzetmarkt is het gebied waar producten verkocht worden. Bedrijven kunnen zich dicht bij de afzetmarkt vestigen als:

• transportkosten relatief hoog zijn;
• een product beperkt houdbaar is;
• consumenten snel geleverd willen krijgen;
• producten aangepast moeten worden aan lokale wensen;
• een bedrijf snel op modetrends wil inspelen.

Bij gespecialiseerde of exclusieve producten is snelheid vaak belangrijker dan lage loonkosten. Bedrijven kunnen dan kiezen voor productie dicht bij hun belangrijkste afzetmarkt.

Multinationals en vrijhandel

Een multinational is een bedrijf met vestigingen in meerdere landen. Multinationals spelen een grote rol in mondialisering, omdat zij productie, handel, kennis en kapitaal internationaal organiseren.

Multinationals kunnen:

• grondstoffen inkopen in perifere gebieden;
• productie laten uitvoeren in semiperifere landen;
• onderzoek en ontwerp uitvoeren in centrumlanden;
• producten verkopen op mondiale afzetmarkten;
• vestigingen openen in snel groeiende opkomende landen.

Vrijhandel betekent dat landen handelsbelemmeringen verminderen, bijvoorbeeld invoerrechten, quota en andere beperkingen op import. Vrijhandel maakt het eenvoudiger voor multinationals om producten en onderdelen van productieketens internationaal te verplaatsen.

Tegelijk kunnen landen hun economie beschermen door grenzen minder open te stellen. Politieke stabiliteit, wetten en handelsregels hebben daarom veel invloed op buitenlandse investeringen.

Joint ventures en buitenlandse investeringen

Een joint venture is een samenwerking tussen bedrijven uit verschillende landen. Daarbij delen bedrijven investeringen, risico’s en kennis.

Voor een bedrijf in een opkomend land kan een joint venture voordelen hebben:

• toegang tot moderne techniek;
• overdracht van kennis;
• toegang tot internationale markten;
• gedeelde investeringen;
• gedeelde ondernemingsrisico’s.

Voor buitenlandse bedrijven is een joint venture aantrekkelijk als lokale bedrijven kennis hebben van de binnenlandse markt, regelgeving of arbeidsmarkt.

Natuurlijke hulpbronnen en grondstoffen

Natuurlijke hulpbronnen zijn bruikbare onderdelen van de natuur, zoals delfstoffen, landbouwgrond, water, bossen en energiebronnen.

Landen met veel natuurlijke hulpbronnen kunnen een belangrijke positie in de wereldeconomie krijgen. De vraag naar natuurlijke hulpbronnen neemt toe door:

• groei van de wereldbevolking;
• mondiale groei van de welvaart;
• industrialisatie in opkomende landen;
• groeiende vraag naar energie;
• groeiende vraag naar voedsel;
• groeiende vraag naar grondstoffen voor industrie en technologie.

Als natuurlijke hulpbronnen schaarser worden, kan hun prijs stijgen. Landen die veel grondstoffen exporteren kunnen dan meer inkomsten genereren. Een nadeel is dat een land afhankelijk kan worden van de export van één product of enkele grondstoffen.

Een economie die sterk afhankelijk is van één exportproduct is kwetsbaar voor prijsdalingen op de wereldmarkt. Diversificatie van de economie vermindert deze kwetsbaarheid.

Handel, infrastructuur en ontwikkeling

Goede infrastructuur is een belangrijke voorwaarde voor economische ontwikkeling. Infrastructuur bestaat onder andere uit:

• wegen;
• spoorwegen;
• havens;
• luchthavens;
• pijpleidingen;
• elektriciteitsnetwerken;
• digitale infrastructuur.

Digitale infrastructuur omvat onder meer internet, mobiele telefonie en draadloze netwerken. Deze infrastructuur kan gebieden beter verbinden met mondiale markten, informatie en dienstverlening.

Infrastructuur uit de koloniale tijd was vaak vooral gericht op het vervoeren van grondstoffen en landbouwproducten van het binnenland naar de kust. Daardoor waren economische centra binnen een land niet altijd goed met elkaar verbonden. Ook konden conflicten, slecht onderhoud en gebrek aan investeringen de infrastructuur verzwakken.

Culturele globalisering

Culturele globalisering is de wereldwijde verspreiding en uitwisseling van cultuur, bijvoorbeeld taal, muziek, films, kleding, voedsel en sport.

Een belangrijke vorm is amerikanisering of verwestering. Dit betekent dat Amerikaanse of westerse cultuuruitingen wereldwijd invloed krijgen. Die invloed kan zichtbaar zijn in:

• kledingstijlen;
• films en series;
• muziek;
• consumptiepatronen;
• taalgebruik;
• eetgewoonten.

Tegelijk leidt globalisering niet alleen tot eenvormigheid. Er kan ook herwaardering van regionale en nationale identiteiten ontstaan. Mensen kunnen juist meer belangstelling krijgen voor regionale producten, lokale talen, eigen muziekstijlen en nationale cultuur.

Globalisering kan dus twee tegengestelde gevolgen hebben:

• mondiale cultuuruitingen worden bekender;
• lokale en regionale identiteiten worden belangrijker.

Taal, migratie en lingua franca

Een lingua franca is een taal die gebruikt wordt als gemeenschappelijke communicatietaal tussen mensen met verschillende moedertalen. Engels heeft op mondiale schaal deze functie.

Globalisering kan het aantal gesproken talen beïnvloeden:

• In (semi-)perifere landen neemt de invloed van mondiale talen toe. Lokale talen kunnen daardoor minder gebruikt worden.
• In centrumlanden neemt de taaldiversiteit vaak toe door immigratie.

Migratie versterkt culturele globalisering. Migranten nemen talen, religies, voedsel, muziek en gewoonten mee naar het bestemmingsland. Culturele diffusie vindt vaak eerst plaats op lokaal of regionaal schaalniveau, omdat migranten zich vaak concentreren in bepaalde steden of gemeenten.

Politieke dimensie van mondialisering

De politieke dimensie van mondialisering gaat over de invloed van overheden, grenzen, internationale organisaties, wetten en machtsverhoudingen.

Overheden kunnen mondialisering stimuleren door:

• grenzen open te stellen voor handel;
• buitenlandse investeringen toe te laten;
• Speciale Economische Zones in te richten;
• infrastructuur aan te leggen;
• onderwijs en technopolen te stimuleren.

Overheden kunnen mondialisering ook beperken door:

• censuur;
• handelsbelemmeringen;
• beperkingen op sociale media;
• strenge regels voor buitenlandse bedrijven;
• grenscontroles;
• handelsembargo’s.

Politieke stabiliteit is belangrijk voor buitenlandse investeringen. Bedrijven investeren minder snel in gebieden met oorlog, grote onrust of onduidelijke regelgeving.

Kernverbanden voor het examen

• Door tijd-ruimtecompressie nemen relatieve afstanden af, waardoor productie en handel makkelijker internationaal georganiseerd kunnen worden.
• Door global shift verschuift het economische zwaartepunt richting opkomende landen, waardoor de relatieve ligging van sommige gebieden verbetert.
• Door lage lonen en andere lage productiekosten wordt arbeidsintensieve productie vaak uitgeschoven naar semiperiferie en periferie.
• Door de aanwezigheid van hooggeschoold personeel blijven onderzoek, ontwerp en hoofdkantoorfuncties vaak in centrumgebieden.
• Door groei van bevolking en welvaart neemt de vraag naar grondstoffen, energie, voedsel en consumptiegoederen toe.
• Door afhankelijkheid van één exportproduct blijft een economie kwetsbaar voor prijsveranderingen op de wereldmarkt.
• Door culturele globalisering verspreiden cultuuruitingen zich wereldwijd, maar kan ook herwaardering van regionale en nationale identiteiten ontstaan.
• Door politieke keuzes kunnen landen mondialisering stimuleren, sturen of beperken.