Samenvatting · Nederlands · havo 5 Schrijfvaardigheid: spelling, formuleren en betogen

Schrijfvaardigheid: spelling, formuleren en betogen

1. Woordenschat en woordraadstrategieën

Bij een onbekend woord gebruik je de context: het tekstdeel rond dat woord. Je leidt de betekenis af met woordraadstrategieën.

• Zoek een synoniem: geneugten betekent ongeveer hetzelfde als genoegens.
• Zoek een tegenstelling: als iemand niet goedgelovig is, kan die persoon achterdochtig zijn.
• Zoek een voorbeeld: een gilde kan bijvoorbeeld een vakvereniging van schoenmakers zijn.
• Zoek een omschrijving of definitie in de tekst.
• Bekijk een afbeelding, bijvoorbeeld bij een keurmerk.
• Let op bekende woorddelen: in accentueren herken je accent; accentueren betekent dus benadrukken.
• Herken een woord uit een andere taal, zoals lommerrijk, dat samenhangt met het Franse ombre (schaduw).

Ook Latijnse uitdrukkingen kunnen in teksten voorkomen. Voorbeelden zijn ad rem (meteen met een treffend antwoord komend), ad hoc (voor dit doel in het bijzonder), carpe diem (pluk de dag), status quo (toestand waarin iets zich bevindt) en tabula rasa (schone lei).

2. Werkwoordspelling

Persoonsvorm vinden

De persoonsvorm geeft onder meer tijd, getal en persoon aan. Je vindt de persoonsvorm door de zin van tijd te veranderen. Het werkwoord dat verandert, is de persoonsvorm.

• Tegenwoordige tijd: Mila wordt snel moe.
• Verleden tijd: Mila werd snel moe.

In deze zinnen zijn wordt en werd persoonsvormen.

Persoonsvorm in de tegenwoordige tijd

Gebruik de ik-vorm bij:

• ik: Ik beloof dat ik kom.
• jij of je achter de persoonsvorm: Beloof jij dat?
• word in de gebiedende wijs: Word rustig.

Gebruik ik-vorm + t in de andere gevallen:

• Jij belooft dat.
• Hij wordt snel moe.
• De leerling vindt het antwoord.

Bij een meervoud schrijf je de infinitief:

• Wij beloven beterschap.
• De leerlingen vinden het antwoord.

Persoonsvorm in de verleden tijd

Bij zwakke werkwoorden gebruik je de regel van ’t (e) x - f (o) k s ch (aa) p. Kijk naar de letter vóór *-en van de infinitief.

Bij sterke werkwoorden verandert de klank. Je kunt de vorm langer maken om de eindletter goed te horen:

• De jongen vond zijn sleutel terug; de kinderen vonden hun sleutels terug.
• Zij zocht een oplossing; zij zochten een oplossing.

Een persoonsvorm in de verleden tijd eindigt nooit op -dt.

Overige werkwoordsvormen

Naast de persoonsvorm zijn er vier belangrijke werkwoordsvormen.

Bij zwakke voltooide deelwoorden gebruik je de verlengproef of de regel van ’t (e) x - f (o) k s ch (aa) p.

• De kinderen zijn verdwaald, want: de verdwaalde kinderen.
• Hij heeft gefietst, want: de gefietste kilometers.
• De bakker had gedroomd dat vogels in zijn broden pikten.

Een voltooid deelwoord kan bijvoeglijk gebruikt worden. Dan schrijf je het zo kort mogelijk:

• de bestede bedragen
• de verlote prijzen
• het gewitte plafond
• de verkregen toestemming

Importwerkwoorden

Engelse werkwoorden die in het Nederlands gebruikt worden, vervoeg je volgens de Nederlandse regels.

• Ik relax; zij relaxt.
• Hij e-mailde gisteren.
• Helen heeft gejogd.
• Janice heeft vroeger gebreakdancet.
• De spits liep een zware blessure fakend over het veld.
• De gefakete blessure overtuigde de scheidsrechter niet.

De Engelse uitgangs-e blijft staan als dat nodig is voor een goede uitspraak: gamen – ik game – hij gamet – gegamed.

Lastige gevallen

Bij twijfel bepaal je eerst welke werkwoordsvorm je hebt.

Voorbeelden:

• De bestelling gebeurt vandaag. Gebeurt is een persoonsvorm in de tegenwoordige tijd.
• Wat is er gisteren gebeurd? Gebeurd is een voltooid deelwoord.
• De onderzoeken kostten veel tijd. Kostten is een persoonsvorm in de verleden tijd.
• Het onderzoek heeft veel tijd gekost. Gekost is een voltooid deelwoord.

3. Hoofdletters, leestekens en woordspelling

Hoofdletters

Gebruik een hoofdletter:

• aan het begin van een zin: *’t Zal koud zijn in het water.*
• bij persoonsnamen: Hans van der Zande; de heer Van der Zande.
• bij instellingen en bedrijven: Nederlandse Spoorwegen, Rode Kruis.
• bij aardrijkskundige namen, merken, gebouwen, feestdagen en titels: Aruba, Samsung, Kerstmis, De donkere kamer van Damokles.

Schrijf klein bij maanden, dagen, jaargetijden, windstreken, religies en soorten:

• december, woensdag, lente, het noorden, islam, een glaasje bordeaux.

Leestekens

• Een punt sluit een mededelende zin af: De trein vertrekt om 16.00 uur.
• Een vraagteken gebruik je alleen bij een letterlijk gestelde vraag: Wanneer vertrekt de trein?
• Een uitroepteken past bij een bevel of uitroep: Pas op voor zakkenrollers!
• Een komma gebruik je onder andere bij een bijstelling, een opsomming, een aanspreking en vaak tussen twee persoonsvormen.
  • Lucky Luke, de bekende stripfiguur, schiet sneller dan zijn schaduw.
  • Als de les begint, legt de docent de regels uit.
• Een puntkomma verbindt zinnen die sterk samenhangen: De winter was streng; in januari vroor het vaak.
• Een dubbele punt kondigt een opsomming, verklaring of directe rede aan: De docent zei: ‘Open jullie boeken.’
• Aanhalingstekens gebruik je bij een citaat, directe rede, ironie of wanneer je het woord zelf bedoelt.
• Het beletselteken bestaat uit drie puntjes en geeft een pauze, onderbreking of onvolledig citaat aan.

Meervouden en verkleinwoorden

De meeste meervouden eindigen op -s of -en.

• garages, kolibries, dominees
• taxi’s, piano’s, paraplu’s
• klanten, paarden, wensen
• industrieën, poriën
• ideeën, moskeeën
• eieren, runderen

Gebruik een apostrof als die nodig is voor de uitspraak, bijvoorbeeld bij dvd’s, vwo’ers en taxi’s.

Verkleinwoorden eindigen op -je, -kje, -pje, -tje of -etje.

• kastje, leuninkje, bloempje, deurtje, plannetje
• blaadje, lootje
• cafeetje, jojootje, dvd’tje

Tussenklank en aaneenschrijven

In samenstellingen schrijf je vaak een tussenklank.

• Tussen-s: stadswacht, beroepsmilitair, staatsschuld.
• Tussen-en: hondenhok, lerarenkamer, getuigenverhoor.
• Tussen-e: karnemelk, zonnebloem.

Samenstellingen schrijf je meestal aan elkaar:

• deurbel, vakantiehuis, lagelonenland
• autorijden, televisiekijken
• vijfenveertig, zeshonderdvijftig
• hieraan, waarvoor, daartegenover

Schrijf woorden los als er na een voorzetsel een zelfstandig naamwoord of voornaamwoord staat:

• dicht bij mij
• voor in de bus
• boven op hem

Koppelteken, trema, apostrof en accent

Gebruik een koppelteken onder meer:

• bij botsende klinkers: diploma-uitreiking, rente-inkomsten;
• voor een hoofdletter: anti-Russisch;
• bij een letter, cijfer of teken: mbo-studie, 20+-kaas;
• in aardrijkskundige namen: Nieuw-Zeeland;
• bij een weglating: hoofd- en bijzaken.

Een trema voorkomt uitspraakproblemen binnen een woord:

• zeeën, melodieën, patiënt, kopiëren, officiële.

Een apostrof geeft een weglating aan of voorkomt uitspraakproblemen:

• *’s avonds, *’t Gaat vriezen.*
• Lara’s agenda, papa’s, cd’tje, sms’en.

Een accent aigu kan nadruk aangeven:

• Hij is dé persoon voor deze taak.
• Juliette heeft één scooter en twee fietsen.

4. Formuleren

Verwijzen

Een verwijswoord verwijst naar een antecedent. Let op geslacht en getal.

• Mannelijk: De leerling vergat zijn boek. Hij haalde het later op.
• Vrouwelijk: De secretaresse stuurde haar e-mail.
• Onzijdig: Het voorstel is besproken. Dat voorstel krijgt steun.
• Meervoud: De leerlingen maakten hun opdracht. Zij leverden die op tijd in.

Landen, provincies, steden, clubs en verkleinwoorden zijn onzijdig.

Zij, hen en hun

• hen is lijdend voorwerp of staat na een voorzetsel: De docent helpt hen. Ik neem een boek voor hen mee.
• hun is meewerkend voorwerp: De docent geeft hun extra uitleg.

Dat, wat en voornaamwoordelijke bijwoorden

Gebruik wat bij alles, iets, niets, dat, datgene, het enige, een overtreffende trap en een hele zin.

• Alles wat je nodig hebt, ligt op tafel.
• Dat was het beste wat ik kon doen.
• De trein had vertraging, wat erg vervelend was.

Verwijs naar dieren en dingen met daar, er, waar + voorzetsel:

• Het boek waarover jij vertelde, heb ik gelezen.

Verwijs naar personen met voorzetsel + wie:

• De leerling over wie ik sprak, is vandaag afwezig.

Trappen van vergelijking

• lang – langer – langst
• goed – beter – best
• graag – liever – liefst
• veel – meer – meest
• weinig – minder – minst

Na als en dan kies je een persoonlijk voornaamwoord door de zin aan te vullen:

• Fenn is net zo lang als hij is.
• Marcia rent sneller dan ik ren.

Dubbelop en onjuiste combinaties

Vermijd:

• tautologie: twee synoniemen naast elkaar;
• pleonasme: een eigenschap die al in een woord zit, nogmaals noemen;
• contaminatie: twee woorden of uitdrukkingen verkeerd combineren;
• onjuiste herhaling: een vast voorzetsel ten onrechte herhalen;
• dubbele ontkenning: een extra ontkenning gebruiken bij een werkwoord met een ontkennende betekenis.

Schrijf zo precies en beknopt mogelijk. Kies één juiste formulering en controleer vaste uitdrukkingen.

Samentrekking

Bij samentrekking laat je in het tweede deel van een samengestelde zin identieke woorden weg. Dat kan alleen als de weggelaten woorden dezelfde:

• grammaticale functie;
• betekenis;
• hetzelfde getal;
• plaats ten opzichte van de persoonsvorm hebben.

Correct voorbeeld: Ik vind de herfst het fijnste seizoen en de winter het minst prettig.

Controleer bij elke samentrekking welk woord is weggelaten en welke functie dat woord in beide zinsdelen heeft.

Beknopte bijzin en congruentie

Een beknopte bijzin bevat geen onderwerp en geen persoonsvorm, maar bijvoorbeeld een voltooid deelwoord, onvoltooid deelwoord of te + infinitief.

• Afgeleid door een reclamebord botste ik tegen een auto.
• Door rustig te oefenen verbeterde zij haar uitspraak.

Het verzwegen onderwerp van de beknopte bijzin moet hetzelfde zijn als het onderwerp van de hoofdzin.

Bij congruentie komen onderwerp en persoonsvorm in getal overeen.

• Het groepje bruggers liep door de school.
• De jeugd is moeilijk te porren voor vrijwilligerswerk.
• Een van de boeren die naar Canada emigreerden, was mijn oom.
• De Hongerspelen is een meeslepende jeugdroman.
• Twee kilo kaas kost meer dan twintig euro.

5. Betoog schrijven en reviseren

Een betoog heeft als doel de lezer te overtuigen van een standpunt. Een goede opbouw bestaat uit een inleiding, argumenten met onderbouwing, een tegenargument met weerlegging en een slot.

Inleiding

In de inleiding:

• introduceer je het onderwerp;
• noem je eventueel een aanleiding of bron;
• formuleer je de centrale vraag;
• maak je duidelijk voor welke lezer je schrijft;
• geef je jouw standpunt.

Een standpunt is duidelijk en direct, bijvoorbeeld: Scholen moeten het gebruik van mobieltjes tijdens de les niet volledig verbieden.

Argumenten en onderbouwing

Een argument ondersteunt het standpunt. De onderbouwing legt uit waarom het argument geldig is. Gebruik betrouwbare informatie uit bronnen, zoals een onderzoek, deskundige of concreet voorbeeld.

Een alinea heeft meestal:

Gebruik signaalwoorden, zoals ten eerste, daarnaast, bijvoorbeeld, daardoor en dus.

Tegenargument en weerlegging

Een overtuigend betoog neemt ook een tegenargument serieus.

• Het tegenargument noemt een bezwaar tegen jouw standpunt.
• De weerlegging laat zien waarom jouw standpunt toch sterker blijft.

Bij een betoog over mobieltjes kan het tegenargument zijn dat smartphones de concentratie verminderen. De weerlegging kan uitleggen dat duidelijke schoolregels en doelgericht gebruik tijdens opdrachten afleiding beperken. Beide delen moeten onderbouwd zijn met broninformatie.

Slot

In het slot:

• vat je de belangrijkste argumenten kort samen;
• herhaal je het standpunt in andere woorden;
• eindig je krachtig, bijvoorbeeld met een aanbeveling.

Voeg in het slot geen nieuw argument toe. Een passend slot sluit logisch aan op de argumenten en de weerlegging.

Reviseren

Controleer een betoog altijd op inhoud, opbouw en taal.

• Is het standpunt duidelijk?
• Heeft elk argument een onderbouwing?
• Is het tegenargument eerlijk weergegeven en goed weerlegd?
• Verwijzen signaalwoorden duidelijk naar het verband?
• Zijn bronnen correct verwerkt?
• Sluit het slot aan bij de rest van het betoog?
• Zijn werkwoordsvormen, verwijswoorden, congruentie en leestekens correct?

Voorbeeld