Samenvatting · NLT · vwo 4 Forensisch onderzoek en sporenanalyse

Forensisch onderzoek en sporenanalyse

1. Wat is forensisch onderzoek?

Forensisch onderzoek is natuurwetenschappelijk onderzoek dat wordt gebruikt bij het opsporen en onderzoeken van misdrijven. Het doel is om op basis van controleerbare feiten te reconstrueren wat er op een plaats delict (PD) is gebeurd en welke personen mogelijk bij het misdrijf betrokken waren.

Forensisch onderzoek kan onder meer antwoorden geven op vragen als:

• Wie kan een spoor hebben achtergelaten?
• Was een persoon aanwezig op de plaats delict?
• Welke handelingen kunnen op de plaats delict hebben plaatsgevonden?
• Klopt een verklaring van een getuige, verdachte of slachtoffer met het sporenmateriaal?
• Is een gevonden spoor delictgerelateerd?

Een forensisch onderzoeker bepaalt niet of iemand schuldig is. Dat is uiteindelijk de taak van de rechter. De onderzoeker levert feiten, meetgegevens en deskundigenrapporten aan. Deze gegevens kunnen door politie, Openbaar Ministerie en rechter worden gebruikt.

2. Forensisch onderzoek is vakoverstijgend

Forensisch onderzoek combineert kennis uit verschillende natuurwetenschappen. In de module komen onder andere de volgende onderzoeksgebieden voor:

Dit vakoverstijgende karakter past bij NLT: begrippen uit biologie, scheikunde, natuurkunde en techniek worden toegepast in één realistische onderzoekssituatie.

3. De plaats delict als bron van informatie

Een plaats delict bevat vaak veel aanwijzingen. De centrale gedachte bij sporenonderzoek is dat contact tussen personen, voorwerpen en omgeving sporen kan achterlaten. Dit wordt samengevat met:

“Every contact leaves a trace”

Bijvoorbeeld:

• Iemand raakt een voorwerp aan en laat een vingerspoor achter.
• Iemand loopt door modder en laat een voetspoor achter.
• Een verdachte raakt gewond en laat bloed achter.
• Kleding blijft hangen aan een doornige struik.
• Een kogel en een huls kunnen informatie geven over een vuurwapen.

Een spoor is pas werkelijk belangrijk als duidelijk is dat het verband houdt met het misdrijf. Dan is het spoor delictgerelateerd. Een vingerafdruk op een bankje is bijvoorbeeld niet automatisch bewijs voor moord: iemand kan dat bankje eerder hebben aangeraakt zonder betrokken te zijn bij het misdrijf.

4. Soorten sporen

Biologische sporen

Biologische sporen bevatten celmateriaal en kunnen daardoor DNA bevatten. Voorbeelden zijn:

• bloed;
• sperma;
• speeksel;
• haren.

DNA-onderzoek kan helpen bij de vraag van welke persoon een spoor afkomstig is. Een DNA-profiel kan dus een donor koppelen aan biologisch materiaal. De aanwezigheid van iemands DNA bewijst echter vooral dat biologisch materiaal van die persoon op een bepaalde plaats of een bepaald voorwerp terecht is gekomen. Of die persoon ook de dader is, hangt af van de volledige context van het onderzoek.

Vingersporen

Een vingerspoor kan zichtbaar zijn op voorwerpen, bijvoorbeeld op een flesje, blikje, deurpost, wapen of stift. Vingerafdrukken zijn lichaamsunieke kenmerken: de patronen verschillen per persoon. In forensisch onderzoek worden sporen vergeleken met afdrukken van betrokkenen.

Een gevonden vingerspoor kan verschillende betekenissen hebben:

• De persoon heeft het voorwerp aangeraakt.
• De persoon heeft het voorwerp vóór, tijdens of na het misdrijf aangeraakt.
• Het spoor kan een onschuldige verklaring hebben, bijvoorbeeld doordat de persoon het voorwerp eerder gebruikte.

Daarom moet een vingerspoor altijd samen met andere gegevens worden beoordeeld.

Bodem- en voetsporen

Van schoenzolen en van de plaats delict kunnen bodemmonsters worden genomen. Wanneer bodem van een schoenzool overeenkomt met bodem op de plaats delict, kan dit ondersteunen dat een persoon daar is geweest.

Ook voetsporen kunnen belangrijke informatie geven:

• de vorm en maat van een schoen;
• de richting waarin iemand liep;
• of er meerdere personen aanwezig waren;
• mogelijke verschillen tussen lopen en rennen;
• de relatie tussen voetsporen op de plaats delict en schoenen van betrokkenen.

Een voetspoor dat overeenkomt met de schoenen van het slachtoffer kan bijvoorbeeld aangeven waar het slachtoffer heeft gelopen. Een tweede, afwijkend voetspoor kan wijzen op de aanwezigheid van een andere persoon. De bewijswaarde hangt af van de kwaliteit van de afdruk: een deels uitgeveegd spoor levert minder betrouwbare informatie op dan een scherp afdrukbaar spoor.

Stoffen en inkt

Op kleding, voorwerpen of in een omgeving kunnen onbekende stoffen voorkomen, zoals een witachtig poeder. Door stoffenanalyse kunnen onderzoekers nagaan of monsters overeenkomen.

Bij een dreigbriefje en zwarte stiften kan chromatografie worden gebruikt. Inkt bestaat vaak uit een mengsel van kleurstoffen. Wanneer inkt van een stift een vergelijkbaar chromatogram geeft als de inkt op een briefje, ondersteunt dat de mogelijkheid dat die stift is gebruikt. Een overeenkomst bewijst niet automatisch dat er geen andere stift mogelijk is; ook hier geldt dat meerdere sporen samen moeten worden beoordeeld.

Bloedkleurige vlekken

Donkergekleurde vlekken kunnen eruitzien als bloedvlekken, maar dat moet onderzocht worden. Bloedonderzoek kan onder andere bestaan uit:

• aantonen of een vlek bloed bevat;
• onderzoek met luminol;
• bepalen van bloedgroepen;
• DNA-onderzoek wanneer er voldoende bruikbaar celmateriaal aanwezig is.

Bloed op kleding of op een mes kan delictgerelateerd zijn, maar kan ook een andere oorzaak hebben. Bij een slager is bloed op kleding bijvoorbeeld niet vanzelfsprekend bewijs voor betrokkenheid bij een geweldsmisdrijf. De herkomst, plaats en samenstelling van de vlek zijn daarom belangrijk.

5. Ballistiek: kogels, hulzen en inslagen

Ballistiek is het onderzoek naar kogels, hulzen, vuurwapens en de beweging van projectielen. Bij een schietincident kunnen onderzoekers kijken naar:

• het kaliber van een kogel;
• de plaats van een kogelinslag;
• de richting waarin een kogel een voorwerp is binnengedrongen;
• beschadigingen aan een kogel;
• gevonden hulzen;
• mogelijke koppelingen tussen kogels, hulzen en een vuurwapen.

Het kaliber geeft de diameter van een kogel aan. In het dossier wordt bijvoorbeeld kaliber $0,22$ genoemd. Dit betekent dat de diameter $0,22$ inch is. Omgerekend is dat $5,58\text{mm}$.

Kogelinslagen kunnen helpen bij een reconstructie. Wanneer een kogel vrijwel horizontaal in een boom zit, zegt dat iets over de richting van het schot. Verschillende kogelinslagen kunnen erop wijzen dat er meerdere schoten zijn gelost. Toch moet voorzichtig worden geconcludeerd: een gevonden huls of kogel bewijst niet zonder aanvullend onderzoek wie het wapen heeft gebruikt.

6. Van sporen naar een scenario

De recherche stelt bij de start van een onderzoek vaak een scenario op. Een scenario is een hypothese over de toedracht van het misdrijf. Het gaat dus niet alleen om de vraag wie de dader zou kunnen zijn, maar ook om vragen zoals:

• Wat kan het motief zijn?
• Welke gebeurtenissen kunnen vooraf zijn gegaan aan het misdrijf?
• Wie had gelegenheid om op de plaats delict te komen?
• Welke sporen zouden bij dit scenario verwacht worden?

Daarna wordt onderzocht of feiten het scenario ondersteunen of juist verwerpen. Een goed scenario moet passen bij alle betrouwbare gegevens, dus bij sporen, verklaringen, tijdstippen en omstandigheden.

Een voorbeeld van redeneren:

7. Betrouwbaarheid, objectiviteit en tunnelvisie

Forensisch onderzoek moet zo objectief mogelijk gebeuren. Onderzoekers mogen niet op zoek gaan naar bewijs dat alleen hun eerste vermoeden bevestigt. Dat risico heet tunnelvisie.

Tunnelvisie ontstaat wanneer onderzoekers te sterk uitgaan van één verdachte, één verklaring of één scenario. Daardoor kunnen alternatieve verklaringen over het hoofd worden gezien. Bijvoorbeeld: als iemand sporen op een voorwerp heeft achtergelaten, kan dat komen door eerder normaal gebruik van dat voorwerp en hoeft het spoor niet tijdens het misdrijf te zijn ontstaan.

Bij het Nederlands Forensisch Instituut wordt daarom gewerkt met een gerechtelijke deskundige. Deze persoon:

• stelt het onderzoeksplan op;
• instrueert onderzoekers;
• coördineert het onderzoek;
• rapporteert resultaten en conclusies in een deskundigenrapport;
• onderhoudt het contact met de opdrachtgever.

Forensische onderzoekers krijgen alleen de informatie die zij nodig hebben voor hun onderzoek. Te veel achtergrondinformatie kan namelijk onbewust leiden tot vooringenomenheid.

8. Voorkomen van contaminatie

Contaminatie betekent dat sporen verontreinigd raken met materiaal dat niet oorspronkelijk op de plaats delict aanwezig was. Dit kan leiden tot onbetrouwbare conclusies.

Daarom dragen forensische onderzoekers op de plaats delict of in het laboratorium speciale kleding, zoals witte pakken. Hoofd, mond en handen worden bedekt. Dit is nodig omdat onderzoekers zelf ook biologische sporen kunnen achterlaten, bijvoorbeeld:

• haren;
• speeksel;
• huidcellen;
• DNA;
• vingerafdrukken.

Ook moeten sporen zorgvuldig worden verzameld, verpakt, gelabeld en bewaard. Bij elk spoor moet duidelijk zijn waar het is gevonden en hoe het is behandeld. Alleen dan blijven de resultaten controleerbaar.

9. Getuigenverklaringen en leugendetectors

Getuigenverklaringen zijn waardevol, omdat personen een volledig verhaal kunnen vertellen. Sporenmateriaal geeft vaak slechts informatie over een momentopname: het moment waarop het spoor werd achtergelaten of aanwezig was.

Toch zijn verklaringen niet altijd betrouwbaar. Iemand kan bewust liegen, maar ook onbewust details verkeerd herinneren. Stress, angst, tijdsdruk en verwachtingen kunnen een herinnering beïnvloeden.

Een leugendetector meet lichamelijke reacties zoals:

• bloeddruk;
• hartslag;
• ademhaling;
• transpiratie;
• temperatuur.

Deze reacties kunnen veranderen door spanning, maar spanning is niet hetzelfde als liegen. In de studiestof wordt genoemd dat een leugendetector in 75% van de gevallen een leugenaar als leugenaar herkent. De kans dat een leugenaar niet wordt herkend is dan:

De leugendetector wijst gemiddeld ook $1$ van de $12$ eerlijke mensen ten onrechte als leugenaar aan. Daarom is de methode niet foutloos. In Nederland wordt de leugendetector niet gebruikt bij misdaadonderzoek, omdat er ernstige twijfel bestaat over de betrouwbaarheid.

10. Een dossier opbouwen

Bij forensisch onderzoek worden gegevens systematisch verzameld in een dossier. In zo’n dossier staan bijvoorbeeld:

• beschrijvingen van de plaats delict;
• foto’s en plattegronden;
• nummers van bewijsmateriaal;
• resultaten van sporenonderzoek;
• verklaringen van betrokkenen;
• mogelijke motieven;
• scenario’s;
• conclusies en onzekerheden.

Een goed dossier maakt zichtbaar welk bewijs direct is waargenomen en welke conclusies daaruit volgen. Dat onderscheid is essentieel.

11. Belangrijkste conclusie

Een moordzaak wordt zelden opgelost door één enkel spoor. Betrouwbaar forensisch onderzoek ontstaat door verschillende gegevens met elkaar te combineren:

• biologisch materiaal en DNA-profielen;
• vingersporen;
• bodem- en voetsporen;
• stof- en inktonderzoek;
• bloedonderzoek;
• ballistisch onderzoek;
• verklaringen van betrokkenen;
• controle van scenario’s.

De kern is steeds: een spoor kan een hypothese ondersteunen of verwerpen, maar moet kritisch worden geïnterpreteerd. Alleen wanneer de sporen, verklaringen en omstandigheden samen een logisch en controleerbaar geheel vormen, ontstaat sterk bewijs.

Voorbeeld