Samenvatting · NLT · vwo 4 Forensisch onderzoek en sporenanalyse

Forensisch onderzoek en sporenanalyse

1. Wat is forensisch onderzoek?

Forensisch onderzoek is natuurwetenschappelijk onderzoek dat wordt ingezet bij strafbare feiten. Het doel is om sporen te onderzoeken en daarmee vragen te beantwoorden over:

• wat er op de Plaats Delict (PD) is gebeurd;
• welke personen mogelijk betrokken waren;
• wanneer gebeurtenissen ongeveer hebben plaatsgevonden;
• of verklaringen van slachtoffers, verdachten en getuigen kunnen kloppen.

Forensisch onderzoek levert geen oordeel op over schuld of onschuld. Een forensisch onderzoeker onderzoekt feiten, voert metingen uit en rapporteert conclusies. De rechter beoordeelt uiteindelijk, mede op basis van het dossier, of iemand schuldig is.

In Nederland wordt forensisch onderzoek meestal uitgevoerd door het Nederlands Forensisch Instituut (NFI). Het NFI werkt in opdracht van politie, Openbaar Ministerie of rechtbank.

2. Forensisch onderzoek is vakoverstijgend

Forensisch onderzoek combineert kennis uit verschillende vakgebieden. Binnen deze NLT-module komen onder andere de volgende gebieden voor:

Een forensisch onderzoek is betrouwbaar wanneer het gebaseerd is op controleerbare waarnemingen, metingen en experimenten. Een conclusie mag dus niet uitsluitend berusten op een vermoeden of een mening.

3. De plaats delict en het belang van sporen

De Plaats Delict (PD) is de plaats waar een strafbaar feit is gepleegd of waar belangrijke sporen zijn aangetroffen. Bij een moordonderzoek kan dat bijvoorbeeld de plek zijn waar het lichaam ligt, maar ook een schuur, woning, auto of pad in de omgeving kan deel uitmaken van het onderzoek.

Een belangrijk uitgangspunt bij forensisch onderzoek is:

“Every contact leaves a trace”

Dit betekent dat bij contact tussen personen, voorwerpen en de omgeving vaak sporen worden overgedragen. Iemand die een voorwerp vastpakt, kan bijvoorbeeld een vingerspoor achterlaten. Iemand die door modder loopt, kan bodemmateriaal onder schoenen meenemen. Ook haren, vezels, bloed, speeksel of DNA kunnen worden overgedragen.

Een spoor is pas echt bruikbaar wanneer het delictgerelateerd is. Dat betekent dat het spoor verband houdt met het misdrijf. Een vingerafdruk op een bankje in een openbaar bos hoeft bijvoorbeeld niet te betekenen dat de persoon aanwezig was tijdens de moord. Een vingerafdruk op een moordwapen kan sterker bewijs zijn, maar bewijst nog steeds niet automatisch dat de donor van het spoor de dader is.

4. Sporen zijn aanwijzingen, geen volledig verhaal

Sporenmateriaal geeft meestal informatie over een beperkte gebeurtenis of een momentopname. Een bloedspoor kan aantonen dat bloed van een bepaalde persoon aanwezig was, maar vertelt niet automatisch hoe het bloed daar terecht is gekomen.

Een getuige, slachtoffer of verdachte kan daarentegen een samenhangend verhaal vertellen over een langere periode. Toch zijn verklaringen niet altijd betrouwbaar. Mensen kunnen liegen, zich vergissen, details vergeten of gebeurtenissen verkeerd waarnemen.

Daarom worden verschillende soorten bewijs gecombineerd:

• sporenmateriaal;
• getuigenverklaringen;
• verklaringen van verdachten;
• tijdstippen;
• alibi’s;
• gegevens over mogelijke motieven;
• resultaten van natuurwetenschappelijk onderzoek.

Een sterk onderzoek zoekt zowel naar feiten die een hypothese ondersteunen als naar feiten die haar kunnen weerleggen.

5. Scenario, hypothese en tunnelvisie

Bij de start van een onderzoek stelt de recherche vaak een scenario op. Een scenario is een hypothese over de toedracht van het misdrijf: wat kan er gebeurd zijn, waarom kan het zijn gebeurd en wie kunnen daarbij betrokken zijn?

Een scenario is nuttig omdat het richting geeft aan het onderzoek. De recherche kan gerichter zoeken naar:

• een mogelijk motief;
• personen met gelegenheid;
• sporen die passen bij een mogelijke toedracht;
• verklaringen die gecontroleerd moeten worden.

Een risico is tunnelvisie. Daarbij richt een onderzoeker zich te sterk op één verdachte of één verklaring. Nieuwe aanwijzingen worden dan vooral geïnterpreteerd als bevestiging van het eerste idee, terwijl tegenstrijdige informatie te weinig aandacht krijgt.

Om tunnelvisie te beperken, krijgt een forensisch onderzoeker alleen de informatie die noodzakelijk is voor het onderzoek. Binnen het NFI coördineert de gerechtelijke deskundige het volledige onderzoek:

Hierdoor blijven onderzoekers zo objectief mogelijk.

6. Bescherming van sporen

Sporen kunnen gemakkelijk verdwijnen, beschadigen of besmet raken. Daarom wordt een PD afgezet en werken forensische onderzoekers volgens strikte regels.

Forensische onderzoekers dragen bijvoorbeeld witte pakken waarbij hoofd, mond en handen bedekt zijn. Dit voorkomt dat zij zelf haren, huidcellen, speeksel, vingersporen of DNA achterlaten op de PD. Ook wordt zo voorkomen dat aanwezige sporen onbedoeld worden verplaatst.

Belangrijke regels zijn:

• raak voorwerpen zo min mogelijk aan;
• leg de plaats van sporen eerst vast met foto’s en beschrijvingen;
• neem monsters zorgvuldig af;
• houd verschillende sporen gescheiden;
• registreer waar en wanneer een spoor is gevonden;
• voorkom contaminatie met eigen DNA of eigen vingersporen.

7. Soorten sporen

In de module worden verschillende soorten sporen onderzocht.

Biologische sporen

Biologische sporen zijn sporen die celmateriaal en dus vaak DNA bevatten. Voorbeelden uit de stof zijn:

• bloed;
• sperma;
• speeksel;
• haren.

DNA-onderzoek kan helpen om vast te stellen van welke persoon biologisch materiaal afkomstig is. Dit betekent echter niet altijd dat die persoon ook de dader is. De donor kan bijvoorbeeld eerder op de plaats zijn geweest, een voorwerp eerder hebben aangeraakt of via een ander voorwerp indirect DNA hebben overgedragen.

8. Vingersporen en vingerafdrukken

Een vingerspoor is een afdruk die ontstaat doordat huidvet, zweet of vuil van een vinger op een oppervlak achterblijft. Vingersporen kunnen zichtbaar worden gemaakt en vervolgens worden vergeleken met bekende vingerafdrukken.

Vingerafdrukken zijn lichaamsunieke kenmerken: het patroon van huidlijntjes verschilt per persoon. Bij vergelijking wordt gelet op kenmerken in het patroon, niet alleen op de algemene vorm van de afdruk.

Een vingerspoor op een relevant voorwerp kan aanwijzingen geven over contact. De bewijswaarde hangt af van de context:

• Een vingerspoor op een afvalbak kan ontstaan zijn door normaal gebruik.
• Een vingerspoor op een deurpost kan wijzen op aanwezigheid bij een ingang.
• Een vingerspoor op een mes of vuurwapen kan belangrijk zijn, maar moet worden gecombineerd met andere sporen en verklaringen.

9. Voetsporen en bodemonderzoek

Voetsporen kunnen informatie bevatten over:

• het profiel van een schoenzool;
• de grootte van een schoen;
• de looprichting;
• de stapafstand;
• de ondergrond;
• mogelijk lopen of rennen.

De vorm van een voetspoor wordt mede bepaald door de eigenschappen van de bodem. Zachte, vochtige grond kan een duidelijke afdruk geven, terwijl harde of droge grond minder goed bruikbare afdrukken oplevert.

Bij bodemonderzoek worden monsters van de PD vergeleken met bodemmateriaal van bijvoorbeeld schoenzolen. Als bodemmonsters overeenkomen, is dat een aanwijzing dat een schoen op die plek geweest kan zijn. Een overeenkomst is geen volledig bewijs: vergelijkbare grond kan op meer plaatsen voorkomen.

10. Stoffenanalyse en chromatografie

Bij een misdrijf kunnen onbekende stoffen worden aangetroffen, bijvoorbeeld een witachtig poeder op kleding. Met stofeigenschappen kan worden onderzocht of stoffen overeenkomen of verschillen.

Belangrijke begrippen zijn:

• zuivere stoffen en mengsels;
• apolair/polair;
• oplosbaarheid van zouten.

Met chromatografie kunnen mengsels, zoals inkt, worden gescheiden. Verschillende bestanddelen bewegen daarbij niet even snel mee met een oplosmiddel. Hierdoor ontstaat een patroon dat vergeleken kan worden met patronen van andere monsters.

Een zwarte stift lijkt op het oog misschien gelijk aan een andere zwarte stift, maar chromatografie kan laten zien dat de inkt uit andere kleurstoffen bestaat. Daardoor kan een dreigbriefje mogelijk worden vergeleken met aanwezige stiften.

11. Ballistiek

Ballistiek is het onderzoek naar kogels, hulzen en vuurwapens. In een onderzoek kan worden gekeken naar:

• het kaliber van een kogel;
• sporen op een kogel;
• sporen op een huls;
• kogelinslagen;
• de richting van een schot;
• de hoogte van een inslagpunt.

In de casus worden kogels genoemd met kaliber 0,22, ook aangeduid als punt 22. De diameter van deze kogel is $0,22$ inch, oftewel $5,58\text{mm}$.

Kogelinslagen kunnen informatie geven over de richting waarin is geschoten. Als een kogel vrijwel horizontaal in een boom zit, kan dat erop wijzen dat de baan van de kogel op dat punt ongeveer horizontaal was. De volledige toedracht moet echter altijd worden onderzocht met de positie van slachtoffer, schutter, bomen, schuur en andere inslagen.

12. Betrouwbaarheid van een leugendetector

Een leugendetector meet lichamelijke reacties, zoals hartslag, ademhaling, bloeddruk, transpiratie en temperatuur. Zulke reacties kunnen veranderen door spanning, maar spanning bewijst geen leugen.

Volgens de stof wordt slechts 75% van de leugenaars als leugenaar herkend. De kans dat een leugenaar niet wordt herkend is dus:

Van eerlijke mensen wordt gemiddeld 1 op de 12 personen toch als leugenaar aangewezen:

Bij één leugenaar en één eerlijke persoon is de kans dat juist de verkeerde persoon als leugenaar wordt aangewezen, onder de aanname dat beide fouten onafhankelijk zijn:

Dus:

Dit laat zien dat een leugendetector fouten kan maken. Iemand kan ook rood worden, zweten of wegkijken door angst, stress of onzekerheid. Daarom wordt de leugendetector in Nederland niet gebruikt bij misdaadonderzoek.

13. Een goed forensisch dossier

Tijdens een onderzoek worden alle relevante gegevens verzameld in een dossier. Een goed dossier bevat onder andere:

• beschrijvingen van de PD;
• foto’s, kaarten en plattegronden;
• codes van bewijsmateriaal;
• resultaten van laboratoriumonderzoek;
• verklaringen van betrokkenen;
• mogelijke motieven;
• conclusies die passen bij de gevonden feiten.

Het dossier helpt om hoofd- en bijzaken te onderscheiden. Ook maakt het mogelijk om verbanden te leggen, bijvoorbeeld tussen een voetspoor, een bodemmonster, een DNA-profiel en een verklaring.

14. Kernidee

Forensisch onderzoek draait om zorgvuldig, objectief en controleerbaar redeneren. Een afzonderlijk spoor levert meestal slechts een aanwijzing op. Pas wanneer meerdere onafhankelijke sporen, verklaringen en meetresultaten samen dezelfde richting aanwijzen, ontstaat een sterk bewijsbeeld.

Voorbeeld