Samenvatting · havo 2 Tekstverbanden
Bewaar deze samenvatting
Tekstverbanden
Tekstverbanden laten zien hoe zinnen en alinea’s met elkaar samenhangen. Een schrijver gebruikt tekstverbanden om een tekst logisch en duidelijk op te bouwen. Als je tekstverbanden herkent, begrijp je beter wat de schrijver bedoelt. Ook kun je vragen beantwoorden over de opbouw, de functie van alinea’s, tussenkopjes en signaalwoorden.
1. De opbouw van een tekst
Een beschouwende of betogende tekst bestaat vaak uit drie grote delen:
- inleiding
- kern
- slot
Inleiding
De inleiding trekt de aandacht en maakt duidelijk waar de tekst over gaat. De schrijver kan verschillende middelen gebruiken.
Mogelijkheden zijn:
- een anekdote: een kort, vaak persoonlijk verhaaltje;
- een actuele gebeurtenis;
- een opvallende uitspraak;
- een verrassende stelling;
- een retorische vraag: een vraag waarop de schrijver geen echt antwoord verwacht;
- een aansprekend voorbeeld;
- een historische schets;
- een probleemstelling;
- de aanleiding voor het schrijven van de tekst.
Bijvoorbeeld:
Steeds meer mensen kijken tijdens het eten op hun telefoon.
Dit kan een constatering zijn die het onderwerp introduceert. Daarna kan de schrijver uitleggen waarom dit een probleem is.
Kern
In de kern werkt de schrijver het onderwerp uit. Daarin kunnen bijvoorbeeld staan:
- argumenten;
- voorbeelden;
- oorzaken en gevolgen;
- verklaringen;
- oplossingen;
- voor- en nadelen;
- verschillende meningen;
- onderzoek;
- aanbevelingen.
De kern bestaat vaak uit meerdere delen. Elk deel heeft een eigen deelonderwerp. Soms kun je boven een aantal alinea’s een passend tussenkopje plaatsen.
Slot
In het slot rondt de schrijver de tekst af. Een slot kan bevatten:
- een conclusie;
- een samenvatting;
- een aanbeveling;
- een toekomstverwachting;
- een oproep;
- een terugverwijzing naar de inleiding.
Een slotzin kan ook zorgen dat de tekst een mooi afgerond geheel vormt. Bijvoorbeeld doordat de schrijver terugkomt op een voorbeeld of uitspraak uit de inleiding.
2. Signaalwoorden
Signaalwoorden maken duidelijk welk tekstverband er is. Let niet alleen op het signaalwoord: kijk altijd ook naar de inhoud van de zinnen.
| Tekstverband | Functie | Veelvoorkomende signaalwoorden |
|---|---|---|
| opsomming | noemt meerdere punten | ook, bovendien, verder, ten eerste, ten slotte |
| tegenstelling | zet twee zaken tegenover elkaar | maar, echter, toch, daarentegen, hoewel |
| oorzaak-gevolg | laat zien waardoor iets gebeurt | doordat, omdat, daardoor, dus, daarom |
| verklaring | legt uit waarom iets zo is | want, namelijk, immers, omdat |
| voorbeeld | maakt iets duidelijk met een voorbeeld | bijvoorbeeld, zoals, neem nu |
| vergelijking | vergelijkt twee situaties of zaken | zoals, net als, eveneens, vergeleken met |
| conclusie | trekt een gevolgtrekking | dus, kortom, concluderend, al met al |
| voorwaarde | geeft aan wanneer iets mogelijk is | als, wanneer, mits, tenzij |
| doel-middel | noemt een doel en de manier om dat te bereiken | om te, door middel van, zodat |
| toegeving | erkent eerst een punt, maar noemt daarna iets anders | natuurlijk, inderdaad, hoewel, toch |
| samenvatting | herhaalt de belangrijkste informatie kort | kortom, samengevat, al met al |
Voorbeeld van een tegenstelling:
Digitale hulpmiddelen kunnen handig zijn, maar ze leiden ook af.
Voorbeeld van oorzaak en gevolg:
Door het lawaai in de klas kon zij zich niet concentreren.
Het lawaai is de oorzaak. Niet kunnen concentreren is het gevolg.
3. Verbanden tussen alinea’s
Niet alleen zinnen, maar ook alinea’s hebben een verband met elkaar. Bij examenvragen moet je vaak benoemen welke functie een alinea heeft ten opzichte van een eerdere alinea of een eerder tekstgedeelte.
Veelvoorkomende functies
| Functie | Wat gebeurt er? |
|---|---|
| argument | De schrijver geeft een reden waarom een standpunt klopt. |
| voorbeeld | De schrijver maakt een algemene uitspraak duidelijk met een concrete situatie. |
| verklaring | De schrijver legt uit waarom iets gebeurt of waarom iemand iets vindt. |
| gevolg | De schrijver vertelt wat er voortkomt uit een eerdere situatie of ontwikkeling. |
| oorzaak | De schrijver noemt waardoor een situatie ontstaat. |
| vergelijking | De schrijver vergelijkt twee situaties, tijden, groepen of ideeën. |
| tegenstelling | De schrijver zet een ander idee, een andere situatie of een andere mening ertegenover. |
| nuancering | De schrijver maakt een eerdere uitspraak minder absoluut. |
| weerlegging | De schrijver laat zien waarom een tegenargument of andere mening niet klopt. |
| toelichting | De schrijver legt een eerder genoemd punt verder uit. |
| samenvatting | De schrijver noemt de hoofdpunten uit het voorafgaande kort opnieuw. |
| conclusie | De schrijver trekt een gevolg uit eerdere informatie. |
| oplossing | De schrijver noemt een manier om een probleem aan te pakken. |
| aanbeveling | De schrijver geeft advies over wat mensen zouden moeten doen. |
| afweging | De schrijver vergelijkt voor- en nadelen of verschillende mogelijkheden. |
| voorbehoud | De schrijver geeft aan dat een uitspraak alleen onder bepaalde omstandigheden geldt. |
Verschil tussen enkele functies
Een verklaring geeft antwoord op de vraag: Hoe komt dat? of Waarom is dat zo?
Veel leerlingen lezen minder, omdat sociale media veel aandacht vragen.
Een gevolg geeft antwoord op de vraag: Wat gebeurt er daardoor?
Sociale media vragen veel aandacht. Daardoor lezen veel leerlingen minder.
Een voorbeeld maakt een algemene uitspraak concreet.
Veel apps zijn ontworpen om gebruikers zo lang mogelijk vast te houden. Denk bijvoorbeeld aan apps die steeds nieuwe filmpjes tonen.
Een toelichting legt een uitspraak uitgebreider uit, zonder dat er per se een concreet voorbeeld wordt gegeven.
Leesvaardigheid is belangrijk. Wie goed leest, begrijpt informatie sneller en kan beter beoordelen of een bron betrouwbaar is.
4. Standpunt en argumentatie
In een betoog of beschouwing kan de schrijver een mening verdedigen. Die mening heet het standpunt.
Scholen zouden later moeten beginnen.
De redenen die de schrijver geeft om dit standpunt te ondersteunen, heten argumenten.
Scholen zouden later moeten beginnen, omdat veel jongeren te weinig slapen.
Een argument kan zelf weer worden ondersteund. Dat heet een subargument.
Scholen zouden later moeten beginnen, omdat veel jongeren te weinig slapen. Door hun biologische ritme vallen zij laat op de avond pas in slaap.
De opbouw is dan:
Tegenargument en weerlegging
Een schrijver kan ook een tegenargument noemen: een argument tegen het eigen standpunt.
Tegenstanders vinden dat ouders dan moeilijker naar hun werk kunnen.
Daarna kan de schrijver een weerlegging geven. Daarmee laat hij zien waarom het tegenargument volgens hem niet overtuigt.
Toch kunnen scholen en werkgevers afspraken maken over aangepaste tijden.
Een weerlegging kan ook een nuancering bevatten. Dan zegt de schrijver bijvoorbeeld dat een tegenargument deels klopt, maar niet doorslaggevend is.
Later beginnen vraagt om goede planning, maar het voordeel voor de concentratie van leerlingen is groot.
5. Argumentatieschema’s
Een argumentatieschema is de manier waarop een argument is opgebouwd. Door het schema te herkennen, kun je beoordelen hoe sterk een argument is.
Argumentatie op basis van oorzaak en gevolg
De schrijver zegt dat iets een gevolg heeft.
Als leerlingen voldoende slapen, kunnen zij zich beter concentreren.
Argumentatie op basis van voorbeelden
De schrijver gebruikt een of meer voorbeelden als bewijs.
Steeds meer bibliotheken organiseren leesclubs voor jongeren. In Utrecht, Eindhoven en Zwolle doen veel leerlingen eraan mee.
Argumentatie op basis van autoriteit
De schrijver verwijst naar een deskundige, een organisatie of een onderzoeker.
Volgens slaaponderzoeker Van Dijk hebben tieners meer slaap nodig dan volwassenen.
Een autoriteit is alleen overtuigend als die persoon echt deskundig is op dit onderwerp.
Argumentatie op basis van vergelijking
De schrijver vergelijkt twee situaties.
Net zoals sporters rust nodig hebben om te herstellen, hebben leerlingen rust nodig om goed te leren.
Bij een vergelijking moet je nagaan of de situaties voldoende op elkaar lijken. Anders kan sprake zijn van een verkeerde vergelijking.
6. Functies van alinea’s herkennen
Als je moet bepalen wat de functie van een alinea is, werk dan stap voor stap.
Let vooral op deze vragen:
- Wordt er een reden gegeven? Dan is het waarschijnlijk een argument of verklaring.
- Wordt een uitspraak concreet gemaakt? Dan is het waarschijnlijk een voorbeeld.
- Wordt een eerdere uitspraak afgezwakt? Dan is het een nuancering.
- Wordt een mening bestreden? Dan is het een weerlegging.
- Worden twee ideeën tegenover elkaar gezet? Dan is het een tegenstelling.
- Wordt duidelijk wat er daarna gebeurt? Dan is het een gevolg.
- Wordt een oplossing voor een probleem genoemd? Dan is het een oplossing of aanbeveling.
7. Tussenkopjes kiezen
Een goed tussenkopje geeft kort weer waar een alinea of tekstdeel vooral over gaat.
Een tussenkopje moet:
- passen bij alle alinea’s in het tekstdeel;
- niet te algemeen zijn;
- niet te gedetailleerd zijn;
- neutraal geformuleerd zijn, tenzij de tekst zelf duidelijk een mening uitdraagt.
Stel dat twee alinea’s gaan over voordelen én nadelen van online onderwijs. Een passend kopje is dan:
Voor- en nadelen van online onderwijs
Een kopje als Voordelen van online onderwijs past dan niet goed, omdat de nadelen ontbreken.
8. Relatie met de titel
De titel van een tekst heeft vaak een belangrijke functie. De titel kan:
- het onderwerp noemen;
- nieuwsgierig maken;
- een mening of standpunt bevatten;
- ironisch bedoeld zijn;
- verwijzen naar een belangrijk voorbeeld;
- pas aan het einde helemaal duidelijk worden.
Bij een vraag over de relatie tussen titel en tekst zoek je naar de alinea waarin de woorden uit de titel, het hoofdonderwerp of de kern van de titel het duidelijkst terugkomen.
Soms heeft een titel twee betekenissen. Dan moet je beide betekenissen verbinden met de inhoud van de tekst. Een titel kan bijvoorbeeld tegelijk verwijzen naar een oordeel en naar iets dat letterlijk wordt afgekeurd.
9. Ironie, woordspeling en opvallende formuleringen
Een schrijver kan taal bewust opvallend gebruiken.
Ironie
Bij ironie zegt de schrijver iets dat anders klinkt dan hij werkelijk bedoelt. Vaak is de toon spottend of kritisch.
Wat fijn dat mijn trein alweer vertraging heeft.
De schrijver bedoelt meestal niet dat hij de vertraging fijn vindt.
Woordspeling
Een woordspeling gebruikt een woord met twee betekenissen of speelt met klanken en woorden.
De school serveert vandaag een nieuw plan voor gezondere lunches.
Het woord serveert past bij eten, maar ook bij het presenteren van een plan.
Let bij ironie en woordspelingen goed op de context. De letterlijke betekenis is soms niet de bedoelde betekenis.
10. Drogredenen herkennen
Een drogreden is een redenering die overtuigend lijkt, maar niet logisch of eerlijk genoeg is.
Veelvoorkomende drogredenen zijn:
- overhaaste generalisatie: op basis van weinig voorbeelden een algemene conclusie trekken;
- verkeerde vergelijking: twee situaties vergelijken die te veel van elkaar verschillen;
- vals dilemma: doen alsof er maar twee keuzes zijn, terwijl er meer mogelijkheden bestaan;
- ontduiken van de bewijslast: een bewering doen zonder bewijs en eisen dat anderen bewijzen dat die bewering niet klopt;
- vertekenen van een standpunt: een mening van iemand anders overdreven of onjuist weergeven, zodat die makkelijker aan te vallen is.
Bijvoorbeeld bij een vals dilemma:
Je bent óf voor telefoons in de klas óf tegen modern onderwijs.
Er zijn meer mogelijkheden, zoals beperkt telefoongebruik tijdens bepaalde lessen.
11. Handige aanpak bij toetsvragen
Gebruik deze aanpak bij vragen over tekstverbanden:
- Lees eerst de vraag goed.
- Lees daarna de genoemde alinea’s opnieuw.
- Onderstreep signaalwoorden.
- Benoem het onderwerp van elke alinea in een paar woorden.
- Kijk of de schrijver een mening, argument, voorbeeld, verklaring of conclusie geeft.
- Kies alleen een antwoord dat past bij de hele alinea, niet bij één losse zin.
- Controleer bij meerkeuzevragen waarom de andere antwoorden minder goed passen.
Tekstverbanden herken je dus door goed te letten op inhoud, signaalwoorden, opbouw en functie. Daardoor zie je niet alleen wat er in een tekst staat, maar ook waarom de schrijver de informatie in precies die volgorde geeft.
Staat hier iets dat niet klopt of niet hoort? .
