Samenvatting · havo 5 Televisie en computer

Televisie en computer: massamedia, Koude Oorlog en maatschappelijke verandering

1. Massamedia in de moderne tijd

Massamedia zijn communicatiemiddelen waarmee informatie, meningen en amusement een groot publiek kunnen bereiken. Voorbeelden zijn radio, film, televisie, kranten en later de computer met internet.

Bij dit onderwerp is vooral het volgende kenmerkende aspect belangrijk:

• de rol van moderne propaganda- en communicatiemiddelen en vormen van massaorganisatie

Moderne communicatiemiddelen maakten het mogelijk om politieke boodschappen snel en op grote schaal te verspreiden. Overheden, politieke partijen en maatschappelijke organisaties konden daardoor meer invloed uitoefenen op de publieke opinie.

Massamedia hebben verschillende functies:

• informatie geven over gebeurtenissen;
• politieke meningen verspreiden;
• propaganda maken;
• een vijandbeeld versterken;
• mensen vermaken;
• reclame maken voor producten;
• bijdragen aan een gezamenlijke cultuur, bijvoorbeeld een jongerencultuur.

2. Propaganda en politieke beïnvloeding

Propaganda is het bewust beïnvloeden van de mening of het gedrag van mensen. Propaganda is vaak eenzijdig: bepaalde feiten worden benadrukt, terwijl andere feiten worden weggelaten.

Een propagandaboodschap heeft meestal een duidelijk doel:

• steun krijgen voor een regering of politieke partij;
• de bevolking overtuigen van een bepaalde politieke keuze;
• een vijand negatief afbeelden;
• mensen bang maken voor een politieke tegenstander;
• mensen laten geloven dat een bepaalde ideologie beter is dan andere ideologieën.

Bij propaganda is het belangrijk onderscheid te maken tussen:

• de boodschap van de bron: wat probeert de maker duidelijk te maken?
• het doel van de bron: waarom wil de maker dat duidelijk maken?
• de doelgroep: voor wie is de bron bedoeld?
• de politieke achtergrond van de maker: welke ideologie of welk belang speelt mee?

Een bron kan dus bruikbaar zijn om te onderzoeken welk beeld een regering, krant, tekenaar of politieke beweging wilde verspreiden. De bron is niet automatisch betrouwbaar als beschrijving van de werkelijkheid.

3. Nazificatie en moderne communicatiemiddelen

In nazi-Duitsland werden moderne massamedia gebruikt voor de nazificatie van Duitsland. Nazificatie betekende dat de nationaalsocialistische ideologie werd opgelegd aan de Duitse samenleving.

De nationaalsocialisten gebruikten onder meer:

• radio;
• film;
• affiches;
• massabijeenkomsten;
• kranten;
• onderwijs;
• organisaties voor jongeren.

De radio was bijzonder geschikt voor propaganda, omdat redevoeringen van de leiding rechtstreeks in huiskamers konden worden beluisterd. Wanneer de overheid controle had over radiozenders, kranten en film, kon zij andere politieke opvattingen moeilijker zichtbaar maken.

De filmindustrie was ook politiek belangrijk. Films konden het nationaalsocialistische beeld van Duitsland verspreiden, de bevolking beïnvloeden en tegenstanders negatief voorstellen. Hierdoor werden filmmakers belangrijk in de strijd om de publieke opinie.

4. De Koude Oorlog als ideologische strijd

De Koude Oorlog was de langdurige politieke, militaire en ideologische tegenstelling tussen de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie na de Tweede Wereldoorlog.

De Verenigde Staten stonden voor:

• kapitalisme;
• vrijemarkteconomie;
• parlementaire democratie;
• invloed van de Verenigde Staten in West-Europa.

De Sovjet-Unie stond voor:

• communisme;
• planeconomie;
• een politieke overheersende positie van de communistische partij;
• invloed van de Sovjet-Unie in Oost-Europa.

De wereld raakte verdeeld in twee ideologische machtsblokken:

Deze verdeling wordt aangeduid met het kenmerkende aspect:

• de verdeling van de wereld in twee ideologische blokken in de greep van een wapenwedloop en de daaruit voortvloeiende dreiging van een atoomoorlog

5. Vijandbeelden in de Koude Oorlog

Tijdens de Koude Oorlog was propaganda belangrijk voor beide blokken. Zowel het Westen als het Oostblok wilde duidelijk maken dat de eigen samenleving superieur was.

In het Westen werd de Sovjet-Unie vaak voorgesteld als:

• een totalitaire staat;
• een bedreiging voor vrijheid en democratie;
• een grootmacht die Oost-Europa onderdrukte;
• een gevaar voor de wereldvrede.

In het Oostblok werden de Verenigde Staten vaak voorgesteld als:

• imperialistisch;
• kapitalistisch;
• agressief;
• uit op economische en politieke overheersing.

Een vijandbeeld is een negatief beeld van een tegenstander. Een vijandbeeld kan worden versterkt door kranten, politieke prenten, films, radio, televisie en toespraken.

Bij een politieke prent moet je letten op:

• personen die herkenbaar worden afgebeeld;
• symbolen, zoals vlaggen, wapens of uniformen;
• gezichtsuitdrukkingen;
• onderschriften;
• overdrijving;
• historische verwijzingen.

Een tekenaar geeft meestal geen neutraal verslag, maar een mening. Die mening moet je onderbouwen met concrete verwijzingen naar de bron.

6. Containmentpolitiek en de Trumandoctrine

De Verenigde Staten voerden na 1945 een politiek van containment. Dit betekende dat zij de uitbreiding van het communisme wilden tegenhouden.

De Trumandoctrine maakte duidelijk dat de Verenigde Staten zich actief wilden inzetten tegen de communistische dreiging en expansie in het buitenland. Daarmee werd de tegenstelling tussen Oost en West scherper.

De Trumandoctrine had twee belangrijke gevolgen:

Containment betekende niet dat de Verenigde Staten direct militair wilden ingrijpen in elk communistisch land. Ingrijpen in de invloedssfeer van de Sovjet-Unie kon namelijk leiden tot een directe confrontatie tussen kernmachten en daarmee tot een atoomoorlog.

7. Het Marshallplan

Het Marshallplan was Amerikaanse economische hulp aan Europese landen na de Tweede Wereldoorlog.

Het economische doel was:

• herstel van de Europese economie;
• bevordering van handel;
• vergroting van de Amerikaanse exportmogelijkheden.

Het politieke doel was:

• bestrijding van het communisme;
• verkleining van de aantrekkingskracht van communistische partijen;
• binding van West-Europa aan de Verenigde Staten en het Westblok;
• voorkoming van nieuwe politieke instabiliteit en oorlog.

Het Marshallplan droeg bij aan de deling van Europa, omdat landen in de invloedssfeer van de Sovjet-Unie de hulp moesten afwijzen. Daardoor werden de verschillen tussen West-Europa en Oost-Europa groter.

Tegelijk droeg het Marshallplan bij aan de eenwording van West-Europa, omdat West-Europese landen voor de organisatie van de hulp met elkaar moesten samenwerken.

8. Satellietstaten en de Brezjnev-doctrine

De Oost-Europese communistische landen die sterk afhankelijk waren van de Sovjet-Unie worden vaak satellietstaten genoemd. De Sovjet-Unie had in deze landen grote politieke, militaire en economische invloed.

De Sovjet-Unie wilde voorkomen dat Oost-Europese landen een eigen politieke koers zouden kiezen. Hervormingen konden volgens de Sovjetleiding de machtspositie van de communistische partij en de eenheid van het Oostblok bedreigen.

De Brezjnev-doctrine hield in dat de Sovjet-Unie en het Warschaupact gewapend mochten ingrijpen wanneer politieke veranderingen in een Oost-Europees land het communisme of de positie van het Oostblok bedreigden.

De Brezjnev-doctrine was in zekere zin de tegenhanger van de Trumandoctrine:

9. Wapenwedloop en wederzijdse afschrikking

De Verenigde Staten en de Sovjet-Unie bouwden grote voorraden kernwapens op. Dit wordt de wapenwedloop genoemd.

De dreiging van kernwapens leidde tot wederzijdse afschrikking. Beide supermachten konden elkaar volledig vernietigen. Daardoor zou een kernoorlog voor beide partijen rampzalig zijn.

De kern van wederzijdse afschrikking was:

De wapenwedloop maakte de Koude Oorlog gevaarlijk. Een misverstand, militaire oefening of politieke crisis kon worden opgevat als voorbereiding op een echte aanval.

10. Detente en ontspanning

Na ernstige internationale crises ontstond bij beide supermachten het besef dat de wapenwedloop te gevaarlijk was. Daarom ontstond vanaf de jaren zestig en zeventig een periode van detente.

Detente betekent ontspanning tussen de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie.

Kenmerken van detente waren:

• meer diplomatiek overleg;
• verdragen over beperking van kernwapens;
• afspraken over kernproeven;
• een poging om wederzijdse spanningen te verminderen.

Detente betekende niet dat de Koude Oorlog voorbij was. De ideologische tegenstelling, de blokvorming en de wapenwedloop bleven bestaan. Wel probeerden beide partijen het risico op een atoomoorlog te verkleinen.

11. McCarthyisme en angst voor communisme

In de Verenigde Staten ontstond na de Tweede Wereldoorlog grote angst voor communistische invloed. Deze angst hing samen met de internationale verhoudingen in de Koude Oorlog.

Het McCarthyisme was de heksenjacht op vermeende communisten in de Verenigde Staten. Mensen konden worden beschuldigd van communistische sympathieën, ook wanneer daarvoor weinig bewijs was.

Het McCarthyisme richtte zich onder meer op:

• ambtenaren;
• wetenschappers;
• kunstenaars;
• schrijvers;
• filmmakers.

Filmmakers kregen bijzondere aandacht omdat films veel invloed konden hebben op de publieke opinie. Via films konden politieke ideeën, vijandbeelden en propaganda een groot publiek bereiken.

McCarthyisme laat zien dat de Koude Oorlog niet alleen een conflict tussen staten was. De internationale tegenstelling beïnvloedde ook het politieke klimaat binnen de Verenigde Staten.

12. Televisie, welvaart en jongerencultuur

Vanaf de jaren zestig nam in West-Europa de welvaart sterk toe. Dit past bij het kenmerkende aspect:

• de toenemende westerse welvaart die vanaf de jaren zestig van de twintigste eeuw aanleiding gaf tot ingrijpende sociaal-culturele veranderingsprocessen

Door de toenemende welvaart kregen veel gezinnen meer geld voor consumptie. Mensen konden meer besteden aan woningen, huishoudelijke apparaten, bromfietsen, muziek, televisie en later computers.

De televisie kreeg hierdoor een centrale plaats in veel huishoudens. Televisie zorgde ervoor dat grote groepen mensen naar dezelfde programma’s, nieuwsuitzendingen en gebeurtenissen konden kijken. Daardoor werd televisie belangrijk voor:

• amusement;
• reclame;
• politieke beeldvorming;
• verspreiding van populaire cultuur;
• internationale bekendheid van muziek en film.

De groeiende welvaart droeg ook bij aan het ontstaan van een jongerencultuur. Jongeren kregen vaker eigen geld, vrije tijd en mogelijkheden om eigen muziek, kleding en levensstijl te kiezen.

Jongerencultuur hing samen met:

• popmuziek;
• kleding en uiterlijk;
• bromfietsen;
• televisie;
• platen;
• eigen opvattingen over gezag, politiek en maatschappelijke normen.

13. Computer en veranderende communicatie

De computer veranderde de manier waarop mensen informatie verwerken en verspreiden. Waar radio en televisie vooral eenrichtingsverkeer waren, maakte de computer communicatie steeds meer interactief.

De ontwikkeling van computertechnologie droeg bij aan:

• snelle verwerking van grote hoeveelheden informatie;
• wereldwijde communicatie;
• snellere verspreiding van nieuws;
• nieuwe vormen van amusement;
• grotere invloed van beelden en informatie op het dagelijks leven.

Net als eerdere massamedia kan de computer worden gebruikt voor informatie, reclame, politieke beïnvloeding en propaganda. Bij digitale informatie blijft daarom bronkritiek belangrijk.

Vragen die je bij digitale bronnen kunt stellen zijn:

• Wie is de maker?
• Welk doel heeft de maker?
• Voor welke doelgroep is de boodschap bedoeld?
• Is de informatie controleerbaar?
• Is de bron eenzijdig?
• Welke informatie ontbreekt mogelijk?

14. Examenaanpak: verbanden leggen

Bij geschiedenisvragen over televisie, computer en Koude Oorlog is het belangrijk om steeds een historisch verband uit te leggen.

Een sterk antwoord bevat meestal:

Bijvoorbeeld als een bron een eenzijdig beeld geeft:

• noem eerst welk beeld de bron geeft;
• verwijs daarna naar een onderdeel van de bron;
• verbind dit met de politieke achtergrond van de maker.

Bij een vraag over een kenmerkend aspect:

• noem het kenmerkend aspect volledig;
• wijs aan welk onderdeel van de gebeurtenis daarbij past;
• leg het verband uit.

Gebruik dus niet alleen woorden als „Koude Oorlog” of „welvaart”, maar leg uit hoe de gebeurtenis past bij de ideologische blokvorming, de wapenwedloop, propaganda, de toenemende welvaart of sociaal-culturele veranderingsprocessen.