VRAAG 1 · BEVOLKING EN SCHAALNIVEAU
Oefentoets
6 vragen
Bevolking en schaalniveau
Aardrijkskunde · havo 1
COMMUNITY
Samenvatting · Aardrijkskunde · havo 4 Demografische transitie en vergrijzing: bevolking verklaren
StudyZone
AardrijkskundeVak
WAT ZIT ERIN
1Waarom groeit de bevolking in het ene land explosief en krimpt ze in het andere? Na deze samenvatting kun je bevolkingscijfers berekenen, de vier fasen van de demografische transitie uitleggen, een bevolkingspiramide lezen en de gevolgen van vergrijzing noemen.…
Bewaar deze samenvatting
Waarom groeit de bevolking in het ene land explosief en krimpt ze in het andere? Na deze samenvatting kun je bevolkingscijfers berekenen, de vier fasen van de demografische transitie uitleggen, een bevolkingspiramide lezen en de gevolgen van vergrijzing noemen.
Bevolkingscijfers
| Begrip | Betekenis |
|---|---|
| Geboortecijfer | aantal levend geboren kinderen per 1000 inwoners per jaar (‰) |
| Sterftecijfer | aantal overledenen per 1000 inwoners per jaar (‰) |
| Natuurlijke groei | geboortecijfer min sterftecijfer |
| Migratiesaldo | immigratie min emigratie |
| Vruchtbaarheidscijfer | gemiddeld aantal kinderen per vrouw |
| Kindersterfte | aantal kinderen per 1000 levend geboren kinderen dat jong overlijdt; meestal gerekend tot het eerste levensjaar (zuigelingensterfte) of tot het vijfde levensjaar |
| Levensverwachting | gemiddeld aantal jaren dat een pasgeborene naar verwachting leeft |
Een vruchtbaarheidscijfer van ongeveer 2,1 is nodig om de bevolking op de lange duur gelijk te houden, zonder migratie. Dat getal heet het vervangingsniveau. In landen met hoge kindersterfte ligt het hoger.
Voorbeeld
een land heeft een geboortecijfer van 28‰ en een sterftecijfer van 7‰, en 50 miljoen inwoners.
1
Natuurlijke groei: 28 - 7 = 21‰.
2
21‰ = 2,1 procent per jaar.
3
In absolute aantallen: 50.000.000 × 0,021 = 1.050.000 mensen erbij per jaar.
4
Met de regel van 70 schat je de verdubbelingstijd: 70 : 2,1 ≈ 33 jaar.
De demografische transitie
De demografische transitie is een model dat laat zien hoe het geboorte- en sterftecijfer veranderen als een land zich economisch ontwikkelt. Het model is afgeleid van de ontwikkeling in West-Europa.
| Fase | Geboortecijfer | Sterftecijfer | Natuurlijke groei | Verklaring |
|---|---|---|---|---|
| 1 | hoog | hoog | laag | veel kinderen, maar ook veel sterfte door honger, ziekte en oorlog |
| 2 | hoog | daalt snel | zeer hoog | betere hygiëne, schoon water, meer voedsel, vaccinaties en medische zorg; geboortecijfer blijft hoog: kinderen helpen op het land en zorgen voor de ouders, en veel kinderen sterven nog jong |
| 3 | daalt | laag | neemt af | onderwijs voor meisjes, anticonceptie, verstedelijking, minder kindersterfte, pensioenen en sociale zekerheid |
| 4 | laag | laag | zeer laag of nul | gezinnen kiezen bewust voor weinig kinderen, de bevolking vergrijst |
| 5 (in sommige methodes) | zeer laag | iets hoger dan geboortecijfer | negatief | de bevolking krimpt, bijvoorbeeld in Japan en delen van Oost- en Zuid-Europa |
Onthoud
het sterftecijfer daalt eerder dan het geboortecijfer. Daardoor is de groei in fase 2 het sterkst: de bevolkingsexplosie.
Nederland doorliep de fasen: in de negentiende eeuw begon het sterftecijfer te dalen, daarna ging het geboortecijfer omlaag, en nu ligt Nederland in fase 4. Veel landen in Sub-Sahara-Afrika zitten in fase 2 of aan het begin van fase 3. Veel landen in Azië en Zuid-Amerika zitten laat in fase 3 of al in fase 4.
Waar het model niet klopt
- Het is een model, geen wet. Landen verschillen: China voerde met beleid het geboortecijfer snel omlaag.
- Ontwikkelingslanden nemen medische kennis over uit rijke landen. Hun sterftecijfer daalt daardoor sneller dan het ooit in West-Europa deed.
- Bij gelijk tempo van ontwikkeling kan een land toch een andere weg gaan, bijvoorbeeld door godsdienst, cultuur en positie van vrouwen.
De wereldbevolking passeerde in 2022 de 8 miljard. De groei vertraagt, maar blijft hoog in Sub-Sahara-Afrika.
De bevolkingspiramide
Een bevolkingspiramide toont de bevolking naar leeftijd en geslacht. Je leest er veel uit af:
| Vorm | Eigenschappen | Past bij |
|---|---|---|
| Piramide (expansief) | brede basis, smalle top: veel jongeren | fase 2 en begin fase 3 |
| Klokvorm (stationair) | ongeveer even brede groepen tot middelbare leeftijd | late fase 3 en fase 4 |
| Urnvorm (krimpend) | smalle basis, bredere groepen bij de volwassenen en ouderen | fase 4 en 5 |
Uitstulpingen en inkepingen vertellen iets over het verleden: een geboortegolf (in Nederland de babyboom na de Tweede Wereldoorlog), een oorlog of een emigratiegolf.
Vergrijzing en ontgroening
- Vergrijzing: het aandeel 65-plussers in de bevolking neemt toe.
- Ontgroening: het aandeel jongeren in de bevolking neemt af.
Twee maten daarbij:
- Grijze druk: het aantal 65-plussers per 100 mensen van 20 tot 65 jaar.
- Groene druk: het aantal jongeren (0 tot 20 jaar) per 100 mensen van 20 tot 65 jaar.
Voorbeeld
een land heeft 4 miljoen 65-plussers, 3,5 miljoen jongeren en 10 miljoen mensen van 20 tot 65 jaar.
1
Grijze druk: 4 : 10 × 100 = 40.
2
Groene druk: 3,5 : 10 × 100 = 35.
3
Totale druk: 40 + 35 = 75. Op elke 100 mensen van 20 tot 65 jaar komen dus 75 jongeren en ouderen.
Oorzaken in Nederland: het geboortecijfer is laag, de levensverwachting is gestegen en de babyboomgeneratie wordt ouder.
Gevolgen:
- Er zijn minder werkenden per AOW'er, dus de druk op AOW en pensioenen groeit.
- De zorgvraag en zorgkosten stijgen.
- De arbeidsmarkt wordt krapper. Er zijn tekorten in bijvoorbeeld de zorg en het onderwijs.
- In krimpregio's verdwijnen voorzieningen als scholen en winkels.
Mogelijke maatregelen: de AOW-leeftijd laten meegroeien met de levensverwachting, meer mensen aan het werk helpen, arbeidsmigratie en technologie waarmee minder mensen hetzelfde werk doen.
Bevolkingsbeleid
Overheden proberen soms de bevolkingsgroei te sturen:
- Beperken: in China gold vanaf het eind van de jaren zeventig tot 2015 een eenkindpolitiek. Het geboortecijfer daalde, maar het land vergrijst nu snel en er worden relatief minder meisjes geboren dan jongens.
- Stimuleren: landen met een laag geboortecijfer, zoals Japan en Zuid-Korea, proberen met geld en kinderopvang gezinnen te stimuleren.
Onderzoek laat zien dat betere scholing voor meisjes en toegang tot anticonceptie vaak de meest effectieve manier zijn om het geboortecijfer te verlagen.
Valkuilen
- Geboortecijfer (per 1000 inwoners) is iets anders dan vruchtbaarheidscijfer (kinderen per vrouw).
- Een hogere levensverwachting wil niet zeggen dat het sterftecijfer daalt. In een sterk vergrijsde bevolking overlijden relatief veel mensen, dus het sterftecijfer kan stijgen.
- Vergrijzing is een toename van het aandeel ouderen. Een land kan vergrijzen terwijl het aantal inwoners groeit.
- Fase 2 heeft de hoogste groei, niet het hoogste geboortecijfer. Het geboortecijfer is in fase 1 en 2 ongeveer even hoog.
In het kort
- Natuurlijke groei is geboortecijfer min sterftecijfer. Totale groei is natuurlijke groei plus migratiesaldo.
- In de demografische transitie daalt eerst het sterftecijfer (fase 2), dan het geboortecijfer (fase 3). In fase 2 is de groei het hoogst.
- Een piramide met brede basis hoort bij een jonge, groeiende bevolking, een urnvorm bij vergrijzing en krimp.
- Grijze druk is het aantal 65-plussers per 100 mensen van 20 tot 65 jaar.
- Vergrijzing zet druk op pensioenen, zorg en arbeidsmarkt.
- Beleid kan de bevolkingsgroei sturen, maar scholing voor meisjes en anticonceptie werken het best om het geboortecijfer te laten dalen.
Meer Aardrijkskunde uit de Oefentoetsen
Staat hier iets dat niet klopt of niet hoort? .
