Samenvatting · Aardrijkskunde · havo 4 Energie en grondstoffen: fossiel, duurzaam en afhankelijk

Zonder energie en grondstoffen staat de wereld stil, maar waar ze vandaan komen en hoe we ze gebruiken, verandert snel. Na deze samenvatting kun je energiebronnen indelen, de afhankelijkheid van fossiele brandstoffen uitleggen, de energietransitie beschrijven en de rol van grondstoffen en circulaire economie noemen.

Energiebronnen

Je deelt energiebronnen in naar of ze op kunnen raken:

Elektriciteit is geen bron maar een energiedrager: je maakt het van een bron, zoals gas, wind of zon.

Verreweg het grootste deel van de wereldwijd gebruikte energie komt nog altijd uit fossiele brandstoffen, ongeveer vier vijfde. Rijke landen gebruiken per inwoner veel meer energie dan arme landen. De grootste groei van het energieverbruik zit nu in Azië, doordat daar de economie en de middenklasse groeien.

Fossiele brandstoffen en afhankelijkheid

Landen die fossiele brandstoffen winnen, zijn vaak niet de landen die ze verbruiken. Aardolie komt vooral uit het Midden-Oosten, Rusland en Noord-Amerika. Via pijpleidingen en schepen gaat de energie de wereld over.

• Energiezekerheid: een land wil zeker weten dat het genoeg energie krijgt tegen een redelijke prijs. Bij grote afhankelijkheid van één land of route is dat kwetsbaar. Vaarroutes als de Straat van Hormuz zijn belangrijke knelpunten.
• In 1973 voerden olieproducerende landen een olieboycot in tegen onder andere Nederland. De olieprijs steeg sterk en Nederland kreeg autoloze zondagen. In 1979 volgde een tweede oliecrisis. Sindsdien proberen veel landen minder afhankelijk te zijn van één leverancier.
• Na de Russische inval in Oekraïne in 2022 zocht Europa andere gasleveranciers en meer lng (vloeibaar aardgas) uit andere landen. Nederland heeft lng-terminals bij onder andere Rotterdam en de Eemshaven.

Nederland en aardgas: in 1959 werd bij Slochteren in Groningen een enorm gasveld ontdekt. Het gas leverde Nederland jarenlang veel geld op en verwarmde bijna elk huis. De gaswinning veroorzaakte echter aardbevingen en schade aan huizen in Groningen. De winning in Groningen is daarom gestopt.

Energietransitie

De energietransitie is de overgang van fossiele naar duurzame energie. Redenen: de uitstoot van CO2 en het klimaat, de eindigheid van fossiele brandstoffen, luchtvervuiling en onafhankelijkheid van andere landen.

Problemen bij de transitie

• Wind en zon leveren niet op elk moment evenveel. Opslag (batterijen, waterstof) en slimme netwerken zijn nodig.
• Het stroomnet raakt vol. Op sommige plekken in Nederland moeten bedrijven en woningen wachten op een aansluiting. Dat heet netcongestie.
• Windparken en zonneweiden vragen ruimte. In Nederland is ruimte schaars.
• De overgang kost geld en niet iedereen wil een windmolen in de buurt.

Daarom is ook energiebesparing belangrijk: isoleren, zuinige apparaten en zuinig rijden.

Rekenvoorbeeld: een windpark heeft 10 turbines van elk 3 megawatt (MW). Gemiddeld draait het op 40 procent van het maximale vermogen. Een jaar heeft 8.760 uur.

Let op het verschil: vermogen (MW) is hoeveel een turbine maximaal kan leveren, energie (MWh) is wat er in een tijd werkelijk geleverd wordt.

Grondstoffen

Behalve energie hebben we grondstoffen nodig: metalen, mineralen, hout, zand en water. Veel grondstoffen komen uit een beperkt aantal landen.

• Voor zonnepanelen, windturbines, batterijen en elektrische auto's heb je veel metalen nodig, zoals koper, lithium, kobalt en nikkel. Lithium komt onder meer uit Australië en Chili. Kobalt komt voor het grootste deel uit Congo-Kinshasa. De verwerking van veel zeldzame metalen gebeurt vooral in China.
• Er ontstaat dus een nieuwe afhankelijkheid: van fossiele brandstoffen naar metalen.
• De winning veroorzaakt milieuschade en soms misstanden, zoals gevaarlijk werk en kinderarbeid in kleine mijnen.

Circulaire economie

In een lineaire economie win je grondstoffen, maak je producten en gooi je ze weg. In een circulaire economie gebruik je grondstoffen steeds opnieuw: producten langer gebruiken, repareren, delen en recyclen. Zo hoef je minder te winnen en ontstaat er minder afval.

Valkuilen

• Duurzaam is niet altijd hetzelfde als hernieuwbaar of onuitputtelijk. Biomassa kan op raken als je te veel kapt.
• Kernenergie is niet hernieuwbaar, maar stoot tijdens de opwekking wel nauwelijks CO2 uit.
• Elektriciteit is een energiedrager. Een elektrische auto is alleen schoon als de stroom schoon is.
• Vermogen (MW) en energie (MWh) zijn niet hetzelfde.

In het kort

• Energiebronnen zijn fossiel, kernenergie of hernieuwbaar. Fossiele brandstoffen leveren nog het grootste deel van de wereldenergie.
• Producenten en gebruikers van fossiele brandstoffen liggen ver uit elkaar. Dat geeft afhankelijkheid en kwetsbaarheid (energiezekerheid).
• De energietransitie vervangt fossiele energie door duurzame energie. Knelpunten zijn opslag, netcongestie en ruimte.
• Voor de transitie zijn veel metalen nodig, uit een beperkt aantal landen.
• Een circulaire economie gebruikt grondstoffen steeds opnieuw.
• Vermogen is in MW, geleverde energie in MWh.