Samenvatting · Aardrijkskunde · havo 4 Globalisering: ketens, netwerken en wie er wint of verliest

Producten, geld, mensen en ideeën reizen de wereld rond, en daardoor hangen landen steeds meer van elkaar af. Na deze samenvatting kun je uitleggen wat globalisering is en waardoor ze is versneld, hoe mondiale productieketens werken en wie winnaars en verliezers zijn.

Begrippen op een rij

• Globalisering: het proces waarbij landen wereldwijd steeds meer met elkaar verbonden raken door stromen van goederen, kapitaal, mensen, informatie en ideeën.
• Globalisering heeft verschillende dimensies: een economische (handel en investeringen), een politieke (samenwerking in organisaties als de VN en de EU), een culturele (muziek, mode, taal) en een technologische (communicatie en vervoer).
• Een transnationale onderneming (TNC) of multinational is een bedrijf met vestigingen in meerdere landen en een hoofdkantoor in één land.
• Een productieketen (of waardeketen) is de reeks stappen van ontwerp en grondstof tot product bij de klant.
• Delokalisatie (offshoring) is het verplaatsen van productie naar het buitenland. Uitbesteden (outsourcing) is werk laten doen door een ander bedrijf, in binnen- of buitenland.
• Vrijhandel is handel zonder belemmeringen. Protectionisme is het beschermen van de eigen economie met bijvoorbeeld invoerheffingen (extra belasting op import) of quota (een maximum aan import).

Waardoor is globalisering versneld?

• Vervoer: het containervervoer (sinds de jaren zestig) en luchtvracht maakten transport over lange afstanden veel goedkoper en sneller.
• ICT: internet, glasvezel en mobiele communicatie maken het mogelijk een fabriek of dienstverlening vanaf de andere kant van de wereld te sturen.
• Politieke openheid: het einde van de Koude Oorlog rond 1990, de economische opening van China vanaf eind jaren zeventig en van India in 1991 maakten van grote delen van de wereld één markt.
• Handelsafspraken: de Wereldhandelsorganisatie (WTO, sinds 1995) en regionale handelsblokken als de EU en USMCA (sinds 2020 de opvolger van NAFTA) verlaagden invoerrechten.
• Multinationals zoeken wereldwijd de goedkoopste of beste plek voor elke stap in de keten.

De mondiale productieketen

Door globalisering is de productie van veel goederen opgeknipt. Elke stap vindt plaats waar die het voordeligst is. Dat leidde tot de nieuwe internationale arbeidsverdeling (NIA): arbeidsintensieve productie (naaien, assembleren) verhuisde naar landen met lage lonen, vooral in Azië. In rijke landen bleven vooral ontwerp, onderzoek, marketing, financiën en het hoofdkantoor.

Rekenvoorbeeld (voorbeeldgegevens): een T-shirt kost 20 euro in een Nederlandse winkel. De prijs bestaat uit:

Het grootste deel van de toegevoegde waarde zit bij ontwerp, merk en verkoop. Het maken zelf levert het minste op. Daarom blijven rijke landen vaak de activiteiten met veel waarde houden en verhuizen ze de activiteiten met weinig waarde.

Nederland als schakel

Nederland is een doorvoerland en een distributieland. De haven van Rotterdam (mainport) en Schiphol brengen goederen naar Europa en voeren ze door. Bedrijven vestigen hier hun Europese distributiecentra en hoofdkantoren, omdat de ligging, de infrastructuur en het ondernemersklimaat gunstig zijn.

Winnaars en verliezers

Ook binnen landen zijn er verschillen. In China begon de groei in 1980 in speciale economische zones aan de kust, zoals Shenzhen. Het binnenland kwam later. Zo ontstonden grote verschillen tussen kust en binnenland.

Wereldsteden (global cities) als Londen, New York en Tokio zijn knooppunten in het mondiale netwerk: hier zitten hoofdkantoren, banken en gespecialiseerde zakelijke diensten.

Culturele globalisering

• Homogenisering: overal dezelfde merken, films en eten. Engels is een wereldtaal.
• Glocalisering: wereldwijde producten worden aangepast aan de lokale cultuur. McDonald's serveert in India bijvoorbeeld geen rundvlees.
• Tegenreactie: sommige mensen benadrukken juist hun eigen regionale of nationale identiteit.

Kritiek en tegenbewegingen

• Ongelijkheid: de winst is oneerlijk verdeeld tussen landen en tussen mensen.
• Arbeidsomstandigheden: in 2013 stortte in Bangladesh het gebouw Rana Plaza in, met kledingfabrieken. Er vielen meer dan duizend doden.
• Milieu: transport en productie veroorzaken uitstoot van broeikasgassen en vervuiling.
• Kwetsbaarheid: lange ketens raken verstoord. Dat gebeurde bij de blokkade van het Suezkanaal in 2021 en bij de coronacrisis, met tekorten aan onder andere computerchips.
• Reacties: sommige bedrijven halen productie terug dichter bij huis, en sommige landen voeren invoerheffingen in om eigen bedrijven te beschermen. Consumenten letten op keurmerken en bedrijven op maatschappelijk verantwoord ondernemen.

Valkuilen

• Globalisering is niet alleen economisch. Noem ook de culturele en politieke kant.
• Delokalisatie is niet hetzelfde als uitbesteden: bij delokalisatie gaat de productie naar het buitenland, bij uitbesteden doet een ander bedrijf het werk.
• Verliezers en winnaars zitten niet alleen tussen landen, maar ook binnen landen.
• Globalisering is geen eenrichtingsverkeer: er zijn periodes van meer en minder vrijhandel.

In het kort

• Globalisering is de groeiende wereldwijde verbondenheid via goederen, kapitaal, mensen en ideeën.
• Goedkoper vervoer, ICT, politieke openheid en handelsafspraken versnelden het proces.
• Multinationals knippen productieketens op en laten arbeidsintensief werk uitvoeren in lagelonenlanden: de nieuwe internationale arbeidsverdeling.
• De meeste toegevoegde waarde zit bij ontwerp, merk en verkoop, niet bij het maken.
• Opkomende economieën winnen vaak, laagopgeleiden in rijke landen en de armste landen hebben het moeilijker.
• Kritiek gaat over ongelijkheid, arbeidsomstandigheden, milieu en kwetsbare ketens.