Samenvatting · Aardrijkskunde · havo 5 Stedelijke gebieden en onderzoek

Samenvatting: Stedelijke gebieden en onderzoek

1. Aardrijkskundig onderzoek doen

Aardrijkskundig onderzoek gebruik je om ruimtelijke vraagstukken te onderzoeken. Daarbij kijk je bijvoorbeeld naar de ligging van verschijnselen, oorzaken en gevolgen, verschillen tussen gebieden en mogelijke oplossingen.

Een goed onderzoek verloopt volgens een vaste volgorde. De start van het onderzoek is belangrijk: je kunt pas goede vragen stellen als je je eerst in het onderwerp hebt verdiept.

Aardrijkskundige vragen

Aardrijkskundige vragen beginnen vaak met:

• wat is daar;
• waar is dat;
• waarom is dat daar;
• kan dat weer zo’n probleem?

Een goede onderzoeksvraag is:

• aardrijkskundig;
• beantwoordbaar met gegevens;
• niet te ingewikkeld;
• gericht op onderzoek en niet alleen op een eenvoudig opzoekbaar feit.

Bronnen en betrouwbaarheid

Bij het verzamelen van informatie moet je letten op:

• betrouwbaarheid van de bron;
• voldoende bronnen of geraadpleegde personen;
• vergelijkbare perioden en gebieden;
• de datum waarop gegevens zijn verzameld;
• de manier waarop gegevens zijn verzameld;
• bronvermelding bij citaten en overgenomen informatie.

Bij een enquête zijn gesloten vragen en meerkeuzevragen vaak bruikbaarder dan zeer open vragen. Hierdoor kun je antwoorden beter tellen en verwerken.

2. De stad van de toekomst: duurzaam en slim

Steden zijn aantrekkelijk door werk, voorzieningen, onderwijs, cultuur en goede infrastructuur. Door de hoge bevolkingsdichtheid zijn voorzieningen vaak goed bereikbaar. Dit heet de grootstedelijke functie.

Het voorzieningenniveau is de hoeveelheid en kwaliteit van voorzieningen in een stad, zoals winkels, opleidingen, gezondheidszorg, openbaar bestuur en cultuur. De aantrekkingskracht van voorzieningen strekt zich uit over een verzorgingsgebied. De afstand waarover een voorziening klanten trekt, heet de reikwijdte.

Problemen in grote steden

Steden zijn aantrekkelijk, maar kennen ook problemen:

• verkeersopstoppingen, lawaai, uitlaatgassen en ongelukken;
• luchtvervuiling door fijnstof en stikstofdioxide;
• afval en milieuvervuiling;
• hoge CO₂-uitstoot door vervuilende woningen;
• weinig groen en weinig bewegingsruimte;
• hittestress, doordat stenen warmte opslaan;
• wateroverlast tijdens hevige buien;
• een tekort aan betaalbare woningen.

Klimaatverandering is in steden extra merkbaar. Bomen zorgen door verdamping voor verkoeling, terwijl bebouwing warmte vasthoudt. Ook kan regenwater in sterk versteende gebieden minder goed wegzakken.

Duurzame stad

Een duurzame stad is een stad die zo is ingericht dat toekomstige generaties er prettig en veilig kunnen leven. Hiervoor zijn onder andere energiebesparing, duurzame energie, hergebruik van grondstoffen en vergroening nodig.

Belangrijke ontwikkelingen zijn:

• de energietransitie van fossiele naar duurzame energie;
• woningen die van het gas af gaan;
• betere isolatie van gebouwen;
• energie uit zon, warm water of rioolwater;
• elektrisch openbaar vervoer en elektrische deelauto’s;
• meer ruimte voor fietsers, voetgangers, speelplekken en groen;
• stadslandbouw, bijvoorbeeld voedselproductie op daken;
• parkeerplaatsen die veranderen in fietspaden of plantsoenen.

Een circulaire economie is een economie waarin afval zo veel mogelijk wordt hergebruikt. Materialen blijven daardoor in een kringloop. Het hergebruik van trappen, kozijnen, wanden en betonvloeren uit een oud kantoorgebouw is een voorbeeld van circulair werken.

Verduurzaming vraagt grote investeringen van burgers, bedrijven en overheid. Het aardgasvrij maken van een woning kost gemiddeld € 30.000. Daarom kan verduurzaming leiden tot verschillen tussen groepen die zulke maatregelen wel of niet kunnen betalen.

Ook kunnen duurzame maatregelen botsen met andere belangen. Zonnepanelen op industriële percelen kunnen door omwonenden worden gezien als landschapsvervuiling, terwijl zonnepanelen op daken vaak meer tijd, moeite en geld kosten.

Smart city

Een smart city gebruikt digitale technologie, computers en internet om de stad te beheren en te besturen. Voorbeelden zijn slim parkeren, verkeersmanagement, slimme straatverlichting, afvalbeheer, waterkwaliteitsmetingen en laadstations voor elektrische voertuigen.

Er zijn twee belangrijke soorten data:

Met algoritmes kunnen gegevens worden verwerkt. Zo kan een stad voorspellen waar en wanneer grote drukte ontstaat en bezoekers via andere routes sturen.

Digitalisering heeft ook risico’s:

• beveiliging: hackers kunnen systemen platleggen;
• privacy: het is onduidelijk wie gegevens verzamelt en gebruikt;
• discriminatie: algoritmes kunnen afkomst, leeftijd of gender onterecht koppelen aan bijvoorbeeld criminaliteitsgegevens.

3. Economie en ruimte in stad en land

De stedelijke economie is door de tijd veranderd.

De kenniseconomie is gebaseerd op hersen- en denkwerk en dienstverlening. Veel bedrijven zijn klein en hebben weinig ruimte nodig: vaak zijn een laptop, kennis en contacten met klanten, concurrenten en toeleveranciers belangrijk. Daarom passen deze bedrijven goed in stedelijke gebieden.

De belevingseconomie ontstaat wanneer een product of dienst vooral waarde krijgt door uitstraling en beleving. Marketing, communicatie en vormgeving worden daardoor belangrijker.

Creatieve stad, sciencepark en broedplaats

Een creatieve stad heeft veel werkgelegenheid in sectoren zoals media, marketing, design, kunst, ICT en communicatie. Creatieve mensen zijn vaak hoogopgeleid en geven relatief veel geld uit aan horeca en stedelijke voorzieningen. Dit trekt bedrijven aan, vergroot de werkgelegenheid en levert belastinginkomsten op.

Amsterdam en Utrecht zijn de meest creatieve steden van Nederland.

Een sciencepark is een bedrijventerrein met kennisintensieve bedrijven. Bedrijven werken er vaak samen met een universiteit. Een voorbeeld is de High Tech Campus Eindhoven, waar onder andere nieuwe technologieën en medicijnen worden ontwikkeld.

Een broedplaats is een locatie waar vernieuwende en artistieke bedrijven bij elkaar zitten. Broedplaatsen bevinden zich vaak op oude industrieterreinen of in oudere woonwijken. De voormalige NDSM-werf in Amsterdam ontwikkelde zich van creatieve hotspot tot een gemengd stadsdeel met kunst, horeca, festivals, kantoren, een hotel en woningen.

Stad, landelijk gebied en krimp

De groei van grote steden kan nadelig zijn voor gebieden aan de randen van Nederland. Jongeren vertrekken daar voor studie of werk en keren vaak niet terug wanneer zij een gezin stichten. Daardoor daalt het geboortecijfer en vergrijst de bevolking.

Dit heet demografische krimp. Mogelijke gevolgen zijn:

• leegstand van woningen, winkels en bedrijfsgebouwen;
• minder gebruikers van voorzieningen;
• voorzieningen die moeten aanpassen of sluiten;
• het niet halen van de drempelwaarde: het minimumaantal gebruikers dat nodig is om een voorziening in stand te houden.

In het landelijk gebied liggen veel distributiecentra. Een distributiecentrum ligt vaak gunstig tussen de aanvoer van goederen en de afzetmarkt, meestal nabij een snelweg en stedelijke gebieden. Distributiecentra zorgen voor zwaar verkeer en bieden relatief weinig werkgelegenheid.

4. Ruimtelijke ordening en bestuur

Ruimtelijke ordening gaat over de inrichting van de ruimte: wat mag waar? In Nederland is ruimte schaars. Er is ruimte nodig voor woningen, bedrijven, landbouw, natuur, recreatie, infrastructuur, windmolens en zonnepanelen. Daardoor botsen belangen regelmatig.

De overheid kent drie bestuurslagen:

Er is sprake van hiërarchie: beleid van een gemeente mag niet in strijd zijn met provinciaal of nationaal beleid.

De Omgevingswet bundelt regels over de fysieke leefomgeving. Deze wet gaat onder andere over het kappen van bomen, woningbouw, windmolenparken, dijken, natuurgebieden en agrarische bedrijven.

De Nationale Omgevingsvisie (NOVI) richt zich op 2050. Belangrijke uitgangspunten zijn natuur, milieu, duurzame economische groei en gezondheid. Gemeenten werken plannen uiteindelijk uit in een bestemmingsplan, waarin staat hoe een gebied gebruikt mag worden en welke veranderingen zijn toegestaan.

Bij ruimtelijke ordening is samenwerking nodig tussen overheid, burgers en bedrijven. Burgerparticipatie betekent dat burgers zelf kunnen meedenken of plannen kunnen maken. Regionale samenwerking is nodig omdat verzorgingsgebieden en ruimtelijke problemen vaak gemeentegrenzen overschrijden.

5. Stedelijke ontwikkelingen vanaf 1830

Urbanisatie en industriële stad

Vanaf 1830 breidden steden uit door spoorwegen, havens en industrie. Veel mensen trokken van het platteland naar de stad voor werk. Deze trek naar de stad heet urbanisatie.

In de 19e-eeuwse arbeiderswijken waren veel woningen slecht, klein en dicht op elkaar gebouwd. Er waren weinig sanitaire voorzieningen, weinig groen en slechte hygiëne. Voorbeelden van zulke wijken zijn De Pijp in Amsterdam, Crooswijk in Rotterdam, de Schilderswijk in Den Haag en Lombok in Utrecht.

Suburbanisatie en groeikernen

Na de Tweede Wereldoorlog was er woningnood. Vanaf 1960 werden naoorlogse wijken gebouwd met flats, groen, hoogbouw en laagbouw. Rond 1970 verbeterde het vervoer en verhuisden veel jonge gezinnen naar buiten de stad. Dit heet suburbanisatie.

Het Rijk wees groeikernen aan waar nieuwe woonwijken werden gebouwd. Werk bleef vaak in de stad, waardoor woon-werkverkeer en files toenamen.

Stadsvernieuwing, herstructurering en gentrificatie

Na 1980 begon de stadsvernieuwing in 19e-eeuwse arbeiderswijken. Woningen werden verbeterd door:

• renovatie: bestaande woningen opknappen;
• sanering: slechte woningen slopen en vervangen door nieuwbouw.

Na 1990 ontstond re-urbanisatie: mensen wilden weer in de stad wonen. De kenniseconomie, stedelijke voorzieningen en aantrekkelijke oude wijken speelden hierbij een belangrijke rol.

Gemeenten voerden herstructurering uit om meer koopkrachtige bewoners aan te trekken. Slechte woningen werden gesloopt, sociale huurwoningen verkocht en duurdere koopwoningen gebouwd. Ook kwam er meer groen, speelruimte en betere openbare ruimte.

Het proces waarbij de bevolkingssamenstelling en het voorzieningenaanbod veranderen door de komst van bewoners met hogere inkomens heet gentrificatie. Dit kan leiden tot hippe horeca, duurdere winkels en betere woningen, maar ook tot verdringing van mensen met lage inkomens.

Een transformatie is een sterke functieverandering van een gebied. Oude havengebieden, fabrieksterreinen en stationsgebieden kregen bijvoorbeeld woningen, kantoren, horeca en winkels. Ook het spoorzonegebied in Delft veranderde in een nieuw stadsdeel.

Vinex-wijken

Aan de rand van steden werden vanaf de jaren negentig grote nieuwbouwwijken gebouwd. Dit gebeurde onder invloed van VINEX: de Vierde Nota Extra. Deze wijken boden ruimte aan mensen die weer in of dichtbij de stad wilden wonen.

Voorbeeld