Samenvatting · Aardrijkskunde · vwo 5 Water in de wereld: watertekort, waterverdeling en conflicten

Water is overal op aarde aanwezig, maar zoet water is ongelijk verdeeld en op veel plekken schaars. Na het lezen kun je uitleggen hoeveel zoet water er is, hoe je watertekort meet, welke oorzaken en gevolgen er zijn, waarom rivieren over grenzen conflicten oproepen en welke oplossingen er bestaan.

Hoeveel water is er?

Ongeveer 97 procent van al het water op aarde is zout. Van de zoete rest zit het meeste vast in ijs en gletsjers en in diepe grondwaterlagen. Slechts een heel klein deel is direct bruikbaar, in rivieren, meren en ondiep grondwater. Daarom is zoet water in vergelijking met de totale hoeveelheid water zeldzaam.

Water verplaatst zich in de waterkringloop: verdamping, condensatie en neerslag, afstroming en infiltratie. Het totaal blijft gelijk, maar de verdeling over plaats en tijd niet. Daardoor heeft het ene gebied overvloed aan water en het andere gebied tekort.

Hoe meet je watertekort?

Een veelgebruikte maat is het aantal kubieke meters hernieuwbaar zoetwater per persoon per jaar (de Falkenmark-indicator):

Het verschil tussen fysieke en economische schaarste is belangrijk:

• Bij fysieke waterschaarste is er gewoon te weinig water, bijvoorbeeld in woestijngebieden.
• Bij economische waterschaarste is er wel water, maar hebben mensen er geen toegang toe wegens ontbrekende leidingen, putten of geld. Dat komt veel voor in delen van Afrika ten zuiden van de Sahara.

Oorzaken van tekort

• Natuurlijk: droge klimaten, droogte, hogere verdamping.
• Bevolkingsgroei en welvaart: er zijn meer mensen en elke mens gebruikt meer water.
• Landbouw: wereldwijd gaat ongeveer 70 procent van het onttrokken zoet water naar irrigatie.
• Industrie en verstedelijking: meer vraag en meer vervuiling.
• Vervuiling: rioolwater, mest en industrie maken water onbruikbaar.
• Overbemaling van grondwater: grondwater wordt sneller gebruikt dan het wordt aangevuld. Zo daalt de grondwaterspiegel, zoals in delen van India, Noord-China en het Amerikaanse Midden-Westen.
• Klimaatverandering: verandert neerslagpatronen en laat gletsjers smelten die rivieren voeden.

Voorbeelden van gevolgen

• Aralmeer: het water van de rivieren die het meer voedden werd gebruikt voor de irrigatie van katoen. Het meer is grotendeels verdwenen, met zoutstormen, verlies van visserij en gezondheidsproblemen.
• Colorado-rivier: zoveel water wordt onttrokken voor steden en landbouw dat de rivier de zee soms niet meer bereikt.
• Grondwater: in sommige streken zakt de grond doordat het grondwater is leeggepompt.

Virtueel water

Voor de productie van goederen is water nodig. De waterfootprint is het totale water dat nodig is voor een product of een persoon. Voor een kilo rundvlees is bijvoorbeeld ruim 15.000 liter water nodig, voor een kilo graan veel minder. Als een land een product exporteert, exporteert het ook het water dat erin zit: virtueel water. Landen met weinig water kunnen daarom beter waterintensieve producten importeren dan zelf produceren, maar dat maakt hen afhankelijk van anderen.

Waterverdeling en conflicten

Rivieren stromen over grenzen. Het land stroomopwaarts kan water vasthouden of vervuilen, het land stroomafwaarts betaalt de prijs.

• Nijl: Egypte hangt voor bijna al zijn water af van de Nijl. De rivier stroomt eerst door onder meer Soedan en een groot deel van het water komt uit Ethiopië, via de Blauwe Nijl. Bouwprojecten bovenstrooms, zoals dammen, roepen spanningen op.
• Eufraat en Tigris: Turkije bouwt dammen die water vasthouden voor Syrië en Irak.
• Indus: in 1960 sloten India en Pakistan een verdrag over de verdeling van het water van de Indus.

Toch leiden verdelingsproblemen vaker tot onderhandelingen en verdragen dan tot oorlog. Water kan ook samenwerking stimuleren. Conflicten ontstaan vooral als water samenvalt met andere spanningen, zoals oorlog of een eerdere vete.

Oplossingen

• Efficiënter gebruik: druppelirrigatie in plaats van overstromen van velden, minder lekkage in leidingen.
• Hergebruik en zuivering van afvalwater.
• Ontzilting van zeewater: kost veel energie, wordt toegepast in rijke, droge landen.
• Grondwater beschermen met vergunningen en een prijs voor water.
• Waterverdragen en samenwerking in een stroomgebied.
• Andere gewassen en minder waterintensief eten.

Let op

• Waterschaarste is niet hetzelfde als droogte. Droogte is een tijdelijk tekort aan neerslag, schaarste is een structureel tekort.
• Een land met veel water per persoon kan toch economische schaarste hebben als de infrastructuur ontbreekt.
• De meeste waterconflicten zijn geen oorlogen om water maar politieke spanningen.
• Landbouw gebruikt veruit het meeste water, niet huishoudens.

In het kort

• Bijna al het water op aarde is zout; het zoete water zit grotendeels in ijs en grondwater.
• Watertekort meet je met hernieuwbaar water per persoon: waterstress, schaarste en absolute schaarste.
• Fysieke schaarste betekent te weinig water, economische schaarste ontbrekende toegang.
• Landbouw gebruikt ongeveer 70 procent van het water; overbemaling en vervuiling verergeren het tekort.
• Grensoverschrijdende rivieren veroorzaken spanning, maar verdragen en samenwerking komen vaker voor dan oorlog.