Samenvatting · Aardrijkskunde · havo 4 Wateroverlast en waterbeheer Nederland

Wateroverlast en waterbeheer in Nederland

Rivieren en stroomgebieden

De belangrijkste rivieren van Nederland zijn de Rijn en de Maas. Een rivier bestaat niet alleen uit de hoofdrivier, maar ook uit alle zijrivieren. Samen vormen zij het stroomstelsel.

Het gebied waar al het regenwater en grondwater naar één rivier afstroomt, heet het stroomgebied. De grens tussen twee stroomgebieden heet een waterscheiding. Een waterscheiding ligt altijd hoger in het landschap, bijvoorbeeld in een gebergte.

De Rijn stroomt door of ontvangt water uit onder andere Zwitserland, Oostenrijk, Duitsland, Frankrijk, Luxemburg, België en Nederland. Wat in de bovenloop en middenloop gebeurt, heeft daardoor gevolgen voor Nederland in de benedenloop.

De loop van een rivier

Het lengteprofiel van een rivier bestaat uit de bovenloop, middenloop en benedenloop. Naarmate de rivier dichter bij zee komt, nemen verval en stroomsnelheid meestal af.

Het verval is het hoogteverschil tussen twee plaatsen langs een rivier. Het verhang is het hoogteverschil per kilometer. Dit kun je berekenen met:

Bijvoorbeeld: om het verhang van de Rijn tussen Lobith en Hoek van Holland te berekenen, deel je het verval (het hoogteverschil tussen beide plaatsen) door de afstand in kilometers.

In de Nederlandse benedenloop is het verval klein. Daardoor stroomt de rivier langzaam en kan zij gaan meanderen. In een buitenbocht vindt erosie plaats, terwijl in een binnenbocht sedimentatie optreedt.

Soorten rivieren en waterafvoer

Er zijn drie soorten rivieren:

De Maas is dus vooral afhankelijk van neerslag. Bij langdurige of hevige regen kan de afvoer snel stijgen. De Rijn is een gemengde rivier en ontvangt zowel regenwater als smeltwater uit de Alpen.

De hoeveelheid water die een rivier op een bepaalde plek per tijdseenheid afvoert, heet het debiet. Het debiet wordt meestal uitgedrukt in kubieke meter per seconde.

De verschillen in waterafvoer gedurende het jaar noemen we het regime. Een regenrivier heeft vooral een hoge afvoer na veel neerslag. Een gletsjerrivier heeft vooral in de zomer veel water door smeltende sneeuw en gletsjers.

Klimaatverandering: wateroverlast én watertekort

Klimaatverandering beïnvloedt de afvoer van Rijn en Maas op verschillende manieren.

Oorzaken van hogere afvoer

• Neerslag valt vaker onregelmatig en in korte, hevige buien.
• Door hevige regen komt veel water tegelijk via zijrivieren en grondwater in de hoofdrivier terecht.
• Temperatuurstijging zorgt voor sneller smelten van gletsjers.
• Zeespiegelstijging maakt het moeilijker voor rivieren om water af te voeren naar zee.

De plotselinge hoge afvoer van een rivier heet piekafvoer. Piekafvoer vergroot het risico op wateroverlast en overstromingen. Vooral wanneer in het stroomgebied van de Rijn veel regen valt of veel smeltwater vrijkomt, kan de waterstand in Nederland stijgen.

Oorzaken van watertekort

Klimaatverandering leidt ook tot langere droge perioden:

• Er valt langere tijd weinig of geen neerslag.
• Door hogere temperaturen neemt de verdamping toe.
• Er stroomt minder water door de rivieren.
• Grondwater wordt minder vaak voldoende aangevuld.

Dit kan leiden tot waterschaarste voor landbouw, natuur, drinkwater en industrie. In 2018 en 2022 zorgden een droog voorjaar en een droge zomer voor lage waterstanden. De binnenvaart ondervond hierdoor problemen: schepen konden minder lading meenemen en elkaar niet overal meer inhalen.

De invloed van de mens op rivieren

In de benedenloop is het rivierdal ingericht met dijken. Het dwarsprofiel van een rivier bestaat onder andere uit:

• Winterdijken beschermen het binnendijkse gebied tegen hoogwater.
• Zomerdijken liggen dichter langs de rivier en houden het water in het zomerbed.
• Uiterwaarden liggen tussen zomer- en winterdijk en mogen bij hoogwater overstromen.
• Het gebied tussen beide winterdijken vormt het winterbed.
• Achter de winterdijken ligt het binnendijkse gebied, waar veel mensen wonen en werken.

Door de rivier te kanaliseren zijn bochten rechtgetrokken. Daardoor kan water sneller worden afgevoerd en wordt scheepvaart makkelijker. Kribben zijn stenen dammetjes die vanaf de oever de rivier in steken. Zij beschermen de oevers tegen erosie en zorgen dat het water vooral in het midden van de rivier snel stroomt. Zo blijft de vaargeul diep genoeg.

Met stuwen en sluizen kan de waterstand worden geregeld. Ze zorgen ervoor dat water op peil blijft en dat de rivier bevaarbaar blijft.

Menselijk handelen kan het overstromingsrisico echter ook vergroten. Door ontbossing en verstedelijking neemt de hoeveelheid natuurlijke begroeiing af. Regenwater infiltreert dan minder goed en stroomt sneller naar de rivier. De vertragingstijd wordt korter: de tijd tussen neerslag en de afvoer van dat water naar de rivier neemt af. Hierdoor kan na een hevige bui een hogere en snellere piekafvoer ontstaan.

Ruimte voor de rivier

In december 1993 overstroomde de Maas na hevige regenval. Ongeveer 12 000 mensen werden geëvacueerd. In januari 1995 dreigden dijken langs Maas, Rijn, Waal en IJssel te bezwijken. Toen werden ongeveer 250 000 mensen geëvacueerd. Deze gebeurtenis heet ook wel de hoogwatervakantie.

Na 1995 werd duidelijk dat alleen dijkverzwaring onvoldoende is. Rivieren moeten ook meer ruimte krijgen om tijdelijk water te bergen. Daarom startte in 2007 het programma Ruimte voor de rivier. Het programma werd in 2019 officieel afgerond met de ingebruikname van het Reevediep bij Kampen.

Belangrijke maatregelen zijn:

• kribverlaging;
• zomerbedverdieping;
• natuurlijke oever;
• verwijderen zomerkade;
• aanleg nevengeulen;
• uiterwaardverlaging;
• natuurontwikkeling;
• verwijderen hoogwatervrije terreinen;
• dijkversterking;
• dijkverplaatsing;
• binnendijkse retentie via inlaat;
• stopzetten zijdelingse toestroom uit beken en rivieren;
• dijkverhoging.

Bij een noodoverloopgebied mag een omdijkt gebied in een noodsituatie gecontroleerd overstromen. Daardoor blijft de waterstand elders lager.

Rivierbeleid moet internationaal worden afgestemd. Regen en smeltwater uit de bovenloop en middenloop bereiken uiteindelijk Nederland. Daarom maken landen in het stroomgebied van Rijn en Maas afspraken op het schaalniveau van het stroomgebied.

Nederlands waterbeleid

Het jaarlijkse Deltaprogramma beschrijft hoe Nederland zich voorbereidt op klimaatverandering, waterveiligheid en zoetwatervoorziening. Dit is adaptatie: klimaatverandering wordt als uitgangspunt genomen en Nederland past de inrichting daarop aan.

Belangrijke thema’s in het Deltaprogramma zijn:

• waterveiligheid via het Hoogwaterbeschermingsprogramma;
• zoetwatervoorziening door zoetwater optimaal te benutten en watertekorten te beperken;
• ruimtelijke adaptatie door bij de inrichting van gebieden rekening te houden met water en klimaatverandering.

Bij integraal waterbeheer werken Rijkswaterstaat, waterschappen, lokale overheden, maatschappelijke organisaties en bedrijven samen. Het beheer richt zich tegelijk op waterveiligheid, waterkwaliteit, wateroverlast en watertekorten.

De drietrapsstrategie bestaat uit drie stappen:

IJsselmeergebied en Zuidwestelijke Delta

Het IJsselmeer ontvangt vooral water van de IJssel. Bij eb kan water via spuisluizen in de Afsluitdijk naar de Waddenzee stromen. Door zeespiegelstijging is het verschil in waterstand tussen IJsselmeer en Waddenzee kleiner. Daardoor wordt spuien steeds moeilijker. Extra pompen moeten ervoor zorgen dat in de winter voldoende water kan worden geloosd.

Het IJsselmeer is ook een belangrijk zoetwaterreservoir. Zoetwater is nodig voor drinkwater, landbouw en industrie. Gebieden zonder aanvoer vanuit het hoofdwatersysteem zijn afhankelijk van regenwater en grondwater. Door ontwatering en grondwateronttrekking staat het grondwater daar steeds dieper.

In de Zuidwestelijke Delta beschermen de Deltawerken het gebied. Bij normale omstandigheden voeren spuisluizen rivierwater af naar zee. Bij extreme omstandigheden sluiten afsluitbare waterkeringen. Bergingsgebieden, zoals het Volkerak-Zoommeer, kunnen dan water opvangen.

Het overstromingsgevaar is extra groot wanneer drie factoren tegelijk optreden:

• springtij zorgt voor extra hoge vloed;
• een noordwesterstorm stuwt zeewater op in riviermonden;
• piekafvoer ontstaat door veel neerslag en eventueel smeltwater in het stroomgebied.

Voorbeeld