Samenvatting · Economie · vwo 5 De arbeidsmarkt: loonvorming, minimumloon en loonkosten per product

Op de arbeidsmarkt zijn werknemers de aanbieders en bedrijven de vragers, en het loon is de prijs. Na deze samenvatting kun je uitleggen hoeveel werknemers een bedrijf aanneemt, de gevolgen van een minimumloon doorrekenen, de loonkosten per product berekenen en de beroepsbevolking en participatie beschrijven.

De arbeidsvraag

De vraag naar arbeid is een afgeleide vraag: bedrijven willen arbeid omdat ze er producten mee kunnen maken die ze verkopen. Stijgt de vraag naar het product, dan stijgt ook de vraag naar arbeid.

Een bedrijf neemt een extra werknemer aan zolang hij meer opbrengt dan hij kost. Wat een extra werknemer oplevert, is zijn marginale opbrengst:

Bij volkomen concurrentie op de productmarkt is de marginale opbrengst per product gelijk aan de prijs. De marginale productiviteit is het aantal extra producten dat één extra werknemer maakt. Door de wet van de afnemende meeropbrengsten daalt die naarmate je meer werknemers aanneemt, omdat ze bijvoorbeeld dezelfde machines moeten delen.

Het loon is € 120 per week (de loonkosten van de werkgever). De bakker neemt werknemers aan zolang de marginale opbrengst minstens het loon is: werknemer 1, 2 en 3 (150 is hoger dan 120), maar niet de vierde (110 is lager dan 120). Het loon bepaalt dus de hoeveelheid arbeid. Is het loon € 100, dan neemt hij ook de vierde aan (110 is hoger dan 100).

De arbeidsvraag daalt dus als het loon stijgt. De hele vraaglijn verschuift door:

• een hogere productprijs of meer vraag naar het product;
• een hogere productiviteit, bijvoorbeeld door betere machines of scholing;
• een verandering van de prijs van andere productiefactoren: worden machines goedkoper, dan kunnen bedrijven arbeid door kapitaal vervangen (substitutie).

Het arbeidsaanbod

Het arbeidsaanbod hangt af van het aantal mensen in de werkzame leeftijd en van hun keuze om te werken. Dat laatste hangt af van:

• het loon, vergeleken met een uitkering of vrije tijd;
• belastingen en toeslagen: die bepalen hoeveel je netto overhoudt van extra werken;
• opleiding en kinderopvang;
• deeltijdwerk: veel mensen werken in Nederland in deeltijd, wat het aantal gewerkte uren beperkt.

Beroepsbevolking en participatie

De beroepsbevolking bestaat uit de werkenden en de werklozen die werk zoeken. De potentiële beroepsbevolking zijn alle mensen in de werkzame leeftijd.

• Beroepsbevolking: 7,6 plus 0,4 is 8,0 miljoen. De bruto participatie is $\frac{8,0}{10}=80\%$.
• De netto participatie is $\frac{7,6}{10}=76\%$.
• Het werkloosheidspercentage is $\frac{0,4}{8,0}\times 100\%=5\%$.

Door de vergrijzing groeit het aandeel mensen boven de werkzame leeftijd. Daardoor groeit de beroepsbevolking minder snel of krimpt ze, en kan de arbeidsmarkt krapper worden.

Loonvorming en het minimumloon

Op een volkomen concurrerende arbeidsmarkt ontstaat het evenwichtsloon waar de arbeidsvraag gelijk is aan het arbeidsaanbod. Stel dat de vraag $Q_v=800-20W$ en het aanbod $Q_a=20W$, met $W$ het uurloon in euro's en $Q$ in duizenden arbeidsuren.

Voor werknemers die werk houden, stijgt het loon. Voor werknemers die hun baan verliezen, is het nadeel groot. Het minimumloon helpt dus sommigen en schaadt anderen.

In Nederland spreken werkgevers en vakbonden in cao's lonen af per sector of bedrijf. De overheid beïnvloedt de lonen met het minimumloon en met belastingen.

Loonkosten per product

De loonkosten per product (LKP) laten zien hoeveel loon er zit in één product. Ze vormen een belangrijke maat voor de concurrentiepositie van bedrijven en landen.

Het loon stijgt met 5% en de productiviteit met 2%. De loonkosten per product stijgen dan met $\frac{1,05}{1,02}-1\approx 2,9\%$, want het loon stijgt harder dan de productiviteit. De loonkosten per product komen op $2\cdot \frac{1,05}{1,02}\approx 2,06$ euro.

Stijgen de loonkosten per product sneller dan in andere landen, dan verslechtert de concurrentiepositie. Bedrijven moeten dan de prijs verhogen, wat hun afzet kan verminderen, of ze verdienen minder.

Een land kan de loonkosten per product laten dalen door loonmatiging, door de productiviteit te laten stijgen of door lagere werkgeverslasten.

Werkloosheid

Naast de bekende soorten (conjunctureel, structureel en frictiewerkloosheid) spelen op de arbeidsmarkt oorzaken als:

• een mismatch tussen de gevraagde en de aangeboden vaardigheden of regio;
• een loon dat om wat voor reden dan ook (cao, minimumloon) hoger ligt dan het evenwichtsloon;
• uitkeringen en toeslagen die werken minder lonend maken, zoals bij de armoedeval.

Het beleid kan zich richten op scholing (minder mismatch), flexibelere regels, loonkostensubsidies voor groepen met een zwakke positie en een goede matching van vacatures en werkzoekenden.

Veelgemaakte fouten

• Het loon en de loonkosten door elkaar halen. De loonkosten van de werkgever zijn hoger dan het brutoloon, omdat de werkgever ook premies betaalt.
• De arbeidsvraag zien als een vraag van werknemers: de arbeidsvraag komt van bedrijven, het aanbod van werknemers.
• Bij een minimumloon de werkloosheid berekenen als de daling van de werkgelegenheid (40). De werkloosheid is het aanbod min de vraag bij dat loon (440 min 360 is 80), want er komen ook extra werkzoekenden bij.
• Denken dat een loonstijging altijd de loonkosten per product verhoogt: stijgt de productiviteit even hard, dan blijven ze gelijk.

In het kort

• De arbeidsvraag is een afgeleide vraag; een bedrijf neemt mensen aan zolang de marginale opbrengst minstens het loon is.
• Door afnemende meeropbrengsten daalt de marginale productiviteit bij meer werknemers.
• De participatiegraad is de (werkzame) beroepsbevolking als percentage van de potentiële beroepsbevolking.
• Een minimumloon boven het evenwichtsloon geeft in het model een aanbodoverschot: werkloosheid.
• De loonkosten per product zijn de loonkosten per uur gedeeld door de productiviteit per uur.
• Stijgt het loon harder dan de productiviteit, dan verslechtert de concurrentiepositie.