Samenvatting · Economie · vwo 6 Europese Unie en euro: voordelen en risico's van een muntunie

Een Nederlander kan zonder gedoe in Duitsland winkelen, werken en betalen met dezelfde munt. Dat is geen toeval: het is het resultaat van stap voor stap economische integratie. Na deze samenvatting ken je de stappen van de Europese integratie, de voordelen en nadelen van een gemeenschappelijke munt en de afspraken die de euro moeten beschermen.

Stappen van economische integratie

Landen kunnen steeds nauwer economisch samenwerken. Je kunt dat zien als een trap.

De Europese Unie (EU) heeft een douane-unie en een interne markt. Een deel van de lidstaten vormt een monetaire unie met de euro en de Europese Centrale Bank (ECB). Niet alle EU-landen doen daaraan mee.

Voordelen van de interne markt en de euro

• Lagere transactiekosten: je hoeft niet meer te wisselen als je binnen de eurozone betaalt, en bedrijven betalen geen wisselkosten en dekken geen wisselkoersrisico meer af.
• Geen wisselkoersrisico: een exporteur weet wat hij ontvangt. Dat stimuleert handel en investeringen.
• Prijstransparantie en meer concurrentie: prijzen in verschillende landen zijn direct vergelijkbaar, dus bedrijven kunnen minder makkelijk verschillende prijzen vragen.
• Schaalvoordelen: een grote afzetmarkt zonder grenzen maakt grotere en efficiëntere bedrijven mogelijk.
• Meer keuze en lagere prijzen voor consumenten.
• Vrij verkeer van kapitaal en arbeid: geld en mensen kunnen gaan waar ze het meeste opleveren.

Nadelen en risico's van een muntunie

Een land in een monetaire unie geeft twee dingen op:

Dat is geen probleem als het alle landen min of meer gelijk gaat. Maar wat als niet?

Asymmetrische schokken

Een asymmetrische schok treft het ene land of de ene sector wel, de andere niet. Voorbeeld: in land A is de economie oververhit met stijgende prijzen, terwijl in land B de economie in een recessie zit met werkloosheid. Land A zou een hoge rente nodig hebben om af te koelen, land B een lage rente om aan te zwengelen. De ECB kan maar één rente zetten, gericht op de eurozone als geheel. Voor een van de landen, of voor beide, past die rente slecht.

Is er een eigen munt, dan kan de wisselkoers helpen: daalt de munt van het land in recessie, dan wordt de export goedkoper en groeit de vraag. In een muntunie valt dat weg. Wat kunnen landen dan doen?

• Loon- en prijsflexibiliteit: lonen en prijzen dalen in het land met werkloosheid, zodat het weer concurrerend wordt. Dit heet een interne devaluatie, en het is pijnlijk en traag.
• Arbeidsmobiliteit: werklozen verhuizen naar het land met werk.
• Budgettaire transfers: de unie of andere landen geven geld aan het land in nood.
• Begrotingsbeleid: het land zelf kan met overheidsuitgaven de vraag stimuleren, mits het financieel ruimte heeft.

Voorbeeldconcurrentiepositie binnen de muntunie

Stel de loonkosten per product in land A stijgen elk jaar met 3% en in land B met 1%. Beide landen gebruiken dezelfde munt.

• Na 5 jaar zijn de loonkosten per product in A met factor $1,03^5\approx 1,159$ gestegen.
• In B met factor $1,01^5\approx 1,051$.
• Relatief is A zo $\frac{1,159}{1,051}\approx 1,103$, dus ongeveer 10% duurder geworden.

Met een eigen munt kon A dat verschil compenseren met een daling van zijn wisselkoers. Zonder eigen munt gaat dat niet en verliest land A marktaandeel, wat banen kost.

Optimaal muntgebied

Wanneer is een gemeenschappelijke munt een goed idee? Volgens de theorie van het optimaal muntgebied (Mundell) helpt het als:

• de landen gelijk reageren op schokken (symmetrische schokken) en dezelfde conjunctuur hebben;
• lonen en prijzen flexibel zijn;
• arbeid mobiel is tussen de landen;
• er veel onderlinge handel is;
• er een mechanisme is om geld te verschuiven (budgettaire transfers) naar landen die een tegenslag hebben.

Hoe beter een groep landen aan deze voorwaarden voldoet, hoe kleiner de nadelen. Binnen de eurozone zijn arbeidsmobiliteit (taal, cultuur) en transfers beperkt, dus de zorg is serieus.

De ECB en begrotingsregels

De ECB heeft als hoofddoel prijsstabiliteit voor de hele eurozone. Haar belangrijkste instrument is de rente. De ECB is onafhankelijk van de regeringen, zodat politici haar niet onder druk kunnen zetten om meer geld te creëren.

Maar er is één centrale bank en er zijn veel regeringen met eigen begrotingen. Dat heeft een risico: een land dat te veel leent, kan in problemen komen die ook andere landen raken, bijvoorbeeld omdat hun banken de schulden hebben gekocht. Daarom zijn er begrotingsregels in het Stabiliteits- en Groeipact. Als referentiewaarden gelden een begrotingstekort van hooguit 3% van het bbp en een staatsschuld van hooguit 60% van het bbp. Er is discussie over hoe streng deze regels moeten zijn, en over hoeveel gezamenlijke verantwoordelijkheid er tegenover moet staan.

Examentip

• Noem bij de nadelen van een monetaire unie altijd twee dingen: geen eigen rente en geen wisselkoers als aanpassingsmechanisme.
• Een asymmetrische schok treft landen verschillend. Bij een symmetrische schok past één rente beter.
• Een muntunie is niet hetzelfde als een interne markt: je kunt een interne markt zonder gemeenschappelijke munt hebben.
• Bij een vraag over wisselkoersvoordelen: in een muntunie is er geen wisselkoersrisico meer tussen de deelnemers, maar nog wel tegenover landen daarbuiten.

In het kort

• Stappen: vrijhandelszone, douane-unie, interne markt, monetaire unie, economische en politieke unie.
• Voordelen van de euro: lagere transactiekosten, geen wisselkoersrisico, prijstransparantie en meer concurrentie.
• Nadelen: geen eigen monetair beleid en geen wisselkoers als schokdemper, vooral bij asymmetrische schokken.
• Aanpassing kan via flexibele lonen en prijzen, arbeidsmobiliteit, transfers en begrotingsbeleid.
• Het optimaal muntgebied zegt wanneer een muntunie werkt; de begrotingsregels (3% en 60% van het bbp) moeten de euro beschermen.