Samenvatting · Economie · havo 5 Geld en banken: geldschepping, toezicht en monetair beleid

Banken bewaren je geld en lenen het uit, en bij elke lening ontstaat nieuw geld. Na deze samenvatting kun je uitleggen hoe banken geld scheppen, wat solvabiliteit en liquiditeit zijn, waarom er toezicht is en hoe de ECB met de rente de inflatie probeert te sturen.

Geld en geldhoeveelheid

Geld is een ruilmiddel, een rekeneenheid en een middel om te sparen (waardebewaarder). Geld bestaat uit:

• Chartaal geld: munten en bankbiljetten.
• Giraal geld: tegoeden op bankrekeningen. Dit is verreweg het grootste deel van de geldhoeveelheid.

De geldhoeveelheid is al het geld dat in een economie circuleert. Groeit die veel sneller dan de productie, dan stijgen de prijzen: inflatie.

Wat doet een bank?

• Ze zorgt voor betalingsverkeer: overboekingen, pinbetalingen en iDEAL.
• Ze fungeert als tussenpersoon tussen spaarders en leners: de bank neemt spaargeld aan en leent het uit aan huishoudens en bedrijven.
• Ze verdient aan de rentemarge: de rente op leningen is hoger dan de rente op spaargeld.

Een bank leent langer uit dan ze geld aantrekt: spaargeld is vaak direct op te nemen, een hypotheek loopt dertig jaar. Daardoor loopt een bank risico's.

De balans van een bank

Op de balans van een bank staat links wat ze bezit en rechts waarvan dat betaald is.

• Liquiditeit: kan de bank op korte termijn aan haar verplichtingen voldoen, bijvoorbeeld als veel klanten tegelijk hun geld opnemen? Dat hangt af van haar kasgeld en andere gemakkelijk te verzilveren bezittingen.
• Solvabiliteit: kan de bank op lange termijn aan al haar verplichtingen voldoen? Je meet het met het eigen vermogen:

Een bank met een totaal vermogen van € 100 miljard en een eigen vermogen van € 5 miljard heeft een solvabiliteit van $\frac{5}{100}\times 100\%=5\%$. Verliest ze meer dan € 5 miljard op leningen, dan is haar eigen vermogen op en is ze niet meer solvabel.

Geldschepping door banken

Banken kunnen met leningen geld scheppen. Een rekenmodel met een kasreserve laat zien hoe.

De som van alle tegoeden wordt $\frac{1.000}{0,10}=10.000$ euro. Daarvan is € 1.000 de oorspronkelijke storting en € 9.000 nieuw giraal geld, dat door de leningen is ontstaan. De factor $\frac{1}{\text{kasreserve}}$ heet de kredietmultiplier of geldmultiplier (hier 10).

Toezicht op banken

Banken kunnen failliet gaan, en dat raakt ook de spaarders. Als spaarders bang worden en massaal hun geld opnemen, heet dat een bankrun. Dan kan zelfs een gezonde bank omvallen, want het geld is uitgeleend. Daarom is er:

• Toezicht: De Nederlandsche Bank (DNB) controleert of banken genoeg eigen vermogen en liquiditeit hebben. De Autoriteit Financiële Markten (AFM) let op eerlijk gedrag tegenover klanten. De ECB houdt toezicht op de grote banken in de eurozone.
• Depositogarantiestelsel: bij een failliete bank krijgen spaarders hun tegoed terug tot € 100.000 per persoon per bank. Dat maakt een bankrun minder waarschijnlijk.
• Kapitaaleisen: banken moeten een minimum aan eigen vermogen aanhouden.

In de bankencrisis na 2008 moesten ook in Nederland banken door de overheid worden gered. Dat leidt tot de zorg voor moreel risico: als een bank weet dat de overheid haar redt, neemt ze meer risico.

Monetair beleid van de ECB

De ECB voert het monetair beleid voor de eurozone. Het hoofddoel is prijsstabiliteit: een inflatie van 2% op de middellange termijn.

De rente als instrument

De ECB bepaalt de rente waartegen banken bij haar geld kunnen lenen of stallen. Dat werkt door in de rente die banken hun klanten vragen.

Te hoge inflatie, dus de rente omhoog:

Te lage inflatie en een zwakke economie, dus de rente omlaag: het omgekeerde gebeurt. Als de rente al heel laag is, kan de ECB kwantitatieve verruiming inzetten: ze koopt grote hoeveelheden obligaties, zodat de lange rente daalt en er meer geld in omloop komt.

Nominale en reële rente

De nominale rente is de rente die je ziet. De reële rente is de nominale rente min de inflatie en laat zien wat je spaargeld echt oplevert.

Veelgemaakte fouten

• De eerste storting meetellen als nieuw geld. Het nieuw geschapen giraal geld is de totale som min de oorspronkelijke storting, hier € 9.000.
• Liquiditeit en solvabiliteit door elkaar halen: liquiditeit gaat over korte termijn, solvabiliteit over lange termijn.
• Denken dat de ECB de rente voor alle Nederlandse leningen vastzet. Ze bepaalt de basis; banken rekenen er een eigen opslag bovenop.
• Denken dat een lagere inflatie een daling van de prijzen betekent. Prijzen stijgen dan alleen minder snel.

In het kort

• Geld is chartaal of giraal; het grootste deel is giraal geld op bankrekeningen.
• Banken zijn tussenpersoon tussen spaarders en leners en verdienen aan de rentemarge.
• Banken scheppen geld door te lenen; in het rekenmodel is de kredietmultiplier $\frac{1}{\text{kasreserve}}$.
• Liquiditeit gaat over korte-termijnverplichtingen, solvabiliteit over eigen vermogen ten opzichte van totaal vermogen.
• Toezicht (DNB, AFM, ECB), kapitaaleisen en het depositogarantiestelsel moeten bankruns en faillissementen voorkomen.
• De ECB streeft naar 2% inflatie en stuurt met de rente, en zo nodig met kwantitatieve verruiming.