Samenvatting · Economie · vwo 5 Inkomensverdeling: Lorenzcurve, Gini en herverdeling

Sommige mensen verdienen veel meer dan anderen, en de overheid verkleint dat verschil met belastingen en uitkeringen. Na deze samenvatting kun je de inkomensverdeling beschrijven en meten met de Lorenzcurve en de Gini-coëfficiënt, de gevolgen van een progressief belastingstelsel berekenen en de afweging tussen gelijkheid en efficiëntie uitleggen.

Soorten inkomensverdeling

• De functionele inkomensverdeling laat zien hoe het nationaal inkomen verdeeld wordt over de productiefactoren: arbeid (loon), kapitaal (rente), natuur (pacht of huur) en ondernemerschap (winst).
• De personele inkomensverdeling laat zien hoe het inkomen verdeeld wordt over personen of huishoudens.

Je onderscheidt twee momenten:

• De primaire inkomensverdeling: het inkomen dat mensen verdienen op de markt, voor belastingen en uitkeringen.
• De secundaire inkomensverdeling: het besteedbare inkomen nadat de overheid heeft herverdeeld met belastingen, premies, toeslagen en uitkeringen.

De Lorenzcurve en de Gini-coëfficiënt

Een Lorenzcurve zet het cumulatieve percentage van het inkomen uit tegen het cumulatieve percentage van de huishoudens, gerangschikt van laag naar hoog inkomen. De rechte diagonaal is de lijn van volkomen gelijkheid: de laagste 20% van de huishoudens heeft dan 20% van het inkomen. Hoe verder de Lorenzcurve onder de diagonaal ligt, hoe ongelijker de verdeling.

De Gini-coëfficiënt meet de ongelijkheid in één getal. Noem $A$ de oppervlakte tussen de diagonaal en de Lorenzcurve, en $B$ de oppervlakte onder de Lorenzcurve. De diagonaal heeft een oppervlakte van 0,5 onder zich, dus $A+B=0,5$ en:

De oppervlakte $B$ benader je met trapezia per groep (breedte 0,2):

Dus $G=1-2\cdot 0,31=0,38$. Een Gini van 0 betekent volkomen gelijkheid, een Gini van 1 totale ongelijkheid.

Na herverdeling is het aandeel per groep bijvoorbeeld 8%, 12%, 17%, 25% en 38%. Dan zijn de cumulatieve aandelen 0,08, 0,20, 0,37, 0,62 en 1, $B=0,354$ en $G=1-2\cdot 0,354=0,292$. De Lorenzcurve ligt dichter bij de diagonaal en de Gini is lager: de overheid heeft de ongelijkheid verkleind. Omdat je met een beperkt aantal groepen werkt, is dit een benadering.

Herverdelen met belasting

Een belasting is:

• proportioneel als het gemiddelde tarief gelijk blijft bij een hoger inkomen;
• progressief als het gemiddelde tarief stijgt bij een hoger inkomen;
• degressief als het gemiddelde tarief daalt bij een hoger inkomen.

Het gemiddelde tarief is de betaalde belasting gedeeld door het inkomen. Het marginale tarief is het tarief over de laatste verdiende euro's. Een progressief stelsel met schijven heeft een marginaal tarief dat per schijf hoger wordt.

Iemand met € 20.000 betaalt $0,10\cdot 20.000=2.000$, dus een gemiddeld tarief van 10%. Het gemiddelde tarief stijgt met het inkomen, dus het stelsel is progressief.

Een heffingskorting is een vast bedrag dat van de te betalen belasting af gaat. Stel dat dit € 3.000 is: dan betaalt de verdiener van € 80.000 nog € 19.000 en de verdiener van € 20.000 niets. Een heffingskorting maakt het stelsel daardoor nog progressiever dan alleen de schijven.

Andere instrumenten zijn uitkeringen (WW, bijstand, AOW), toeslagen (zoals de huurtoeslag en de zorgtoeslag, die afhankelijk zijn van het inkomen) en voorzieningen in natura, zoals onderwijs dat grotendeels door de overheid wordt betaald.

Waarom verschilt het inkomen?

• Verschillen in opleiding, talent en ervaring.
• Verschillen in vermogen: wie kapitaal bezit, ontvangt rente, huur of winst. Het vermogen is bovendien ongelijker verdeeld dan het inkomen.
• Vraag en aanbod op de arbeidsmarkt: schaarse vaardigheden leveren een hoog loon op.
• Technologie en globalisering, die de vraag naar hoogopgeleiden verhogen en die naar laagopgeleid werk verlagen.
• Discriminatie en toegang tot netwerken.

Gelijkheid of efficiëntie?

Er zijn argumenten voor herverdelen:

• Rechtvaardigheid: veel mensen vinden grote verschillen oneerlijk, zeker als ze door geluk of afkomst ontstaan.
• Verzekering: niemand weet vooraf of hij ziek, werkloos of arbeidsongeschikt wordt.
• Sociale samenhang: te grote verschillen kunnen spanningen geven.

Er zijn ook argumenten tegen:

• Hoge marginale tarieven maken extra werken, investeren en ondernemen minder lonend.
• Hoge uitkeringen kunnen werken minder aantrekkelijk maken.
• Herverdelen kost uitvoeringskosten. Economen noemen dit de lekkende emmer: er gaat onderweg iets verloren.

Voorbeeld van een armoedeval: wie meer gaat werken, verdient € 1.000 bruto meer. Daarover gaat € 370 aan belasting en premies af en hij verliest € 400 aan toeslagen. Er blijft $1.000-370-400=230$ euro over, dus de marginale druk is $\frac{370+400}{1.000}=77\%$. Meer werken loont dan nauwelijks.

De afweging tussen gelijkheid en efficiëntie (de ruil tussen rechtvaardigheid en efficiëntie) is een politieke keuze en geen economische wet. Economen kunnen wel laten zien wat een maatregel kost en oplevert.

Armoede

• Absolute armoede: iemand heeft te weinig voor de eerste levensbehoeften.
• Relatieve armoede: iemand heeft veel minder dan wat in zijn land gebruikelijk is. Een veelgebruikte grens ligt bij een bepaald percentage van het mediane inkomen.

Veelgemaakte fouten

• Primaire en secundaire verdeling verwisselen: de secundaire verdeling is na herverdeling.
• Het gemiddelde tarief en het marginale tarief door elkaar halen. Het marginale tarief geldt alleen voor de laatste euro's.
• De Gini-coëfficiënt berekenen als $A+B$ of als $B$ alleen: het is $\frac{A}{A+B}$, dus $1-2B$.
• Denken dat een hoge Gini hoge welvaart betekent. De Gini zegt alleen iets over de verdeling, niet over het gemiddelde niveau.

In het kort

• De personele verdeling gaat over personen, de functionele over productiefactoren; de secundaire verdeling is na herverdeling.
• De Lorenzcurve onder de diagonaal toont ongelijkheid; $G=\frac{A}{A+B}=1-2B$, van 0 (gelijk) tot 1 (volledig ongelijk).
• Een progressief stelsel heeft een gemiddeld tarief dat stijgt met het inkomen; het marginale tarief ligt boven het gemiddelde.
• Herverdelen kan met belastingen, toeslagen, uitkeringen en voorzieningen.
• Er is een ruil tussen gelijkheid en efficiëntie: hoge marginale tarieven en uitkeringen kunnen werken afremmen.