Samenvatting · Economie · vwo 4 Risico en informatie: averechtse selectie en moreel risico

Waarom is een tweedehands auto vaak goedkoper dan je zou denken, en waarom raken verzekeringsmarkten soms uit balans? Het antwoord is dat de ene partij meer weet dan de andere. Na deze samenvatting kun je uitleggen hoe een verzekering risico's spreidt, wat asymmetrische informatie is, waarom dit tot averechtse selectie en moreel risico leidt en welke oplossingen er zijn.

Risico en verzekeren

Een risico is de kans op een nadelige gebeurtenis, in combinatie met de grootte van de schade. De verwachte schade is de kans maal de schade:

Een risicomijdend persoon zal een zekere uitkomst verkiezen boven een onzekere uitkomst met dezelfde verwachte waarde, en is bereid te betalen om risico kwijt te raken. Een verzekeraar die veel onafhankelijke risico's samenvoegt, kan de totale schade goed voorspellen (de wet van de grote aantallen). Zo wordt een risico dat voor één persoon groot is, voor de verzekeraar een voorspelbare kostenpost.

Voorwaarden om een risico te kunnen verzekeren:

• de kans en de schade zijn schatbaar;
• de schades zijn onafhankelijk van elkaar, dus niet allemaal tegelijk;
• de schade is niet door de verzekerde zelf opzettelijk veroorzaakt;
• de schade is objectief vast te stellen.

De premie is gelijk aan de verwachte schade per verzekerde plus een opslag voor de kosten en de winst van de verzekeraar.

Asymmetrische informatie

Bij asymmetrische informatie weet één partij meer dan de ander. Je onderscheidt twee soorten:

Averechtse selectie

Een verzekeraar kent het risico van een individuele klant niet, maar de klant zelf weet er meer van. Mensen met een hoog risico zijn vaker geïnteresseerd in een verzekering. Vraagt de verzekeraar een premie op basis van het gemiddelde risico, dan is die voor mensen met een laag risico te duur.

• Laag risico: kans 2%, verwachte schade $0,02\cdot 10.000=200$ euro. Zij willen hooguit € 300 betalen.
• Hoog risico: kans 10%, verwachte schade $0,10\cdot 10.000=1.000$ euro. Zij willen hooguit € 1.300 betalen.
• De groep bestaat uit 60% laag en 40% hoog risico. De gemiddelde verwachte schade is $0,6\cdot 200+0,4\cdot 1.000=520$ euro.

Vraagt de verzekeraar € 520, dan vinden de mensen met een laag risico dat te duur (hun maximum is € 300) en stappen ze niet in. Er blijven alleen mensen met een hoog risico over, met een verwachte schade van € 1.000. De verzekeraar lijdt verlies en moet de premie verhogen naar € 1.000. De markt voor de lage risico's valt weg, terwijl een verzekering voor hen eigenlijk waardevol zou zijn: ze willen € 300 betalen voor iets wat gemiddeld € 200 kost. Dat is een vorm van marktfalen.

Moreel risico

Na het afsluiten van de verzekering is de verzekerde minder alert, omdat een deel van de schade voor rekening van de verzekeraar komt. De verzekeraar kan het gedrag niet goed controleren.

Moreel risico komt ook voor buiten verzekeringen. Bij een principaal-agentprobleem laat een opdrachtgever (principaal) een taak uitvoeren door een ander (agent), bijvoorbeeld aandeelhouders en de directie, die andere belangen kunnen hebben en meer weten.

Oplossingen

Bij de laatste oplossing voor averechtse selectie kiezen mensen zelf, en onthullen daarmee hun type: wie weet dat hij weinig risico loopt, kiest de lage premie met een hoog eigen risico.

Informatie delen: signaleren en selecteren

• Wie meer weet, kan de ander signaleren: een verkoper van een tweedehands auto geeft een garantie of laat een keuringsrapport zien, een werkzoekende toont een diploma.
• De partij die minder weet, kan selecteren: de koper laat de auto keuren, de werkgever voert sollicitatiegesprekken.
• Een goede reputatie en een keurmerk verkleinen het probleem.

Voorbeeldde markt voor tweedehands auto's

Op de markt voor tweedehands auto's weet de verkoper meer over de kwaliteit dan de koper.

De koper kan niet zien welke auto goed is, en weet alleen dat de helft goed is. Zijn verwachte waarde is $0,5\cdot 9.000+0,5\cdot 3.000=6.000$ euro, dus hij biedt hooguit € 6.000. Verkopers van een goede auto (minimum € 8.000) verkopen daarvoor niet. Er blijven alleen slechte auto's over. De kopers weten dat, dus ze bieden hooguit € 3.000.

Het gevolg is dat de kwaliteit op de markt daalt en dat een ruil die voor beide partijen voordelig zou zijn, niet doorgaat: een goede auto is voor de koper € 9.000 waard en voor de verkoper € 8.000, dus er is ruimte voor een afspraak. Dit staat bekend als het probleem van de market for lemons (naar de econoom George Akerlof). Een garantie, een keuring of een merkdealer lost dit op.

De zorgverzekering als praktijkvoorbeeld

In Nederland is de basisverzekering zo ingericht dat averechtse selectie wordt tegengegaan: verzekeringsplicht (iedereen doet mee), acceptatieplicht (de verzekeraar mag niemand weigeren), een premie die niet afhangt van je gezondheid en een verplicht eigen risico tegen moreel risico. Verzekeraars met veel zieke klanten krijgen een compensatie via de risicoverevening.

Veelgemaakte fouten

• Averechtse selectie (voor het contract, over een verborgen eigenschap) en moreel risico (na het contract, over verborgen gedrag) door elkaar halen.
• Denken dat de premie gelijk is aan de verwachte schade; er komen kosten en winst bij.
• Denken dat een verzekering de kans op schade verkleint. Ze verdeelt alleen het risico.
• Vergeten dat bij averechtse selectie juist de goede risico's de markt verlaten.

In het kort

• Verwachte schade is kans maal schade; verzekeren werkt dankzij onafhankelijke risico's en de wet van de grote aantallen.
• Bij asymmetrische informatie weet één partij meer dan de andere.
• Averechtse selectie: vooraf kiezen vooral risicovolle mensen een verzekering; de premie stijgt en lage risico's haken af.
• Moreel risico: achteraf gedraagt de verzekerde zich minder voorzichtig.
• Oplossingen: verplichting, premiedifferentiatie, eigen risico, bonus-malus, signalen zoals garantie en selectie zoals keuring.
• Op de markt voor tweedehands auto's kan slechte kwaliteit goede kwaliteit verdringen.