Samenvatting · Economie · vwo 4 Schaarste, ruil en geld

Schaarste, ruil en geld

Inkomen, koopkracht en welvaart

Inkomen is wat iemand ontvangt in geld of natura. Er zijn verschillende vormen:

• Inkomen uit arbeid: loon uit loondienst of inkomen als zelfstandig ondernemer.
• Uitkering: inkomen van de overheid, bijvoorbeeld een werkloosheidsuitkering, bijstandsuitkering of kinderbijslag.
• Inkomen uit vermogen: opbrengst van bezit, zoals rente op spaargeld of huurinkomsten uit een verhuurde woning.

Het gemiddeld inkomen van een land bereken je door het totaal verdiende inkomen te delen door het aantal inwoners. Een hoog gemiddeld inkomen betekent echter niet automatisch dat inwoners een hoge welvaart hebben.

De Human Development Index (HDI) is breder dan gemiddeld inkomen. Deze maatstaf van de Verenigde Naties houdt naast inkomen ook rekening met:

• deelname aan onderwijs;
• levensverwachting bij geboorte.

Dat landen hoog kunnen staan op de inkomensrangorde, maar lager op de HDI-rangorde, laat zien dat inkomen slechts één factor is die het welzijn en de welvaart beïnvloedt.

Nominaal inkomen en reëel inkomen

Het nominaal inkomen is het inkomen gemeten in euro’s van dat moment. Als het inkomen in euro’s stijgt, is nog niet zeker dat iemand ook meer goederen en diensten kan kopen. Daarvoor moet ook naar de prijzen worden gekeken.

Het reëel inkomen is het nominaal inkomen gecorrigeerd voor de verandering in het gemiddelde prijspeil. Het reëel inkomen geeft dus de ontwikkeling van de koopkracht weer.

• Bij inflatie stijgt het gemiddelde prijspeil. De koopkracht van een euro daalt dan.
• Bij deflatie daalt het gemiddelde prijspeil. De koopkracht van een euro stijgt dan.

Werken met indexcijfers

Met indexcijfers kun je veranderingen door de tijd vergelijken. In het basisjaar geldt altijd:

Stel dat het besteedbaar inkomen stijgt van € 21.400 in 2010 naar € 28.600 in 2020.

Het nominale inkomen is dus gestegen met:

Als het gemiddelde prijspeil tien jaar lang jaarlijks met 1,5% stijgt, wordt de prijsindex:

Daarna kan de index van het reëel inkomen worden berekend:

De koopkracht is dus toegenomen met:

Een stijging van het reëel inkomen betekent wel meer koopkracht, maar niet automatisch een even grote stijging van de welvaart.

Behoeften, middelen en schaarste

Mensen hebben behoeften: zaken waarin zij willen voorzien. Omdat niet alle behoeften tegelijk kunnen worden vervuld, moeten mensen keuzes maken. Zij kiezen op een bepaald moment voor de behoefte die zij het dringendst vinden.

Om behoeften te vervullen zijn middelen nodig. Middelen kunnen bestaan uit:

De meeste middelen zijn alternatief aanwendbaar: zij kunnen voor verschillende doeleinden worden gebruikt. Grond kan bijvoorbeeld worden gebruikt voor woningbouw, landbouw of een industrieterrein. Ook tijd is alternatief aanwendbaar: een zaterdagmiddag kan worden besteed aan werken, leren, sporten of vrije tijd.

Schaarste is de spanning tussen de menselijke behoeften en de beschikbare, alternatief aanwendbare, middelen om in die behoeften te voorzien.

Schaarste moet niet worden verward met zeldzaamheid:

• Een product kan zeldzaam zijn zonder economisch schaars te zijn, wanneer er geen alternatief gebruik wordt opgeofferd.
• Een product kan niet zeldzaam zijn, maar toch schaars, omdat de middelen die nodig zijn voor de productie ook anders gebruikt hadden kunnen worden.

Vrije goederen zijn goederen waarvoor bij gebruik niets hoeft te worden opgeofferd. Lucht is een voorbeeld, zolang er genoeg van beschikbaar is.

Welvaart

Welvaart is de mate waarin je in je behoeften kunt voorzien. Een hoger reëel inkomen kan de welvaart verhogen, omdat mensen daarmee meer goederen en diensten kunnen kopen. Voor mensen in extreme armoede kan een hoger inkomen bijvoorbeeld zorgen voor meer voedsel, betere huisvesting of medische zorg.

Toch is welvaart breder dan koopkracht:

• Welvaart is subjectief: mensen verschillen in wat zij belangrijk vinden en wanneer zij tevreden zijn.
• Behoeften kunnen stijgen wanneer het inkomen stijgt. Als behoeften even snel toenemen als het inkomen, hoeft iemand zich niet welvarender te voelen.
• Sommige vormen van schaarste zijn moeilijk met inkomen terug te dringen, zoals stilte, ruimte en een schoon klimaat.
• Een hogere CO₂-uitstoot kan klimaatverandering versterken en daarmee de welvaart aantasten.

Er bestaat dus tot op zekere hoogte een verband tussen inkomen en welvaart, maar een hoger inkomen leidt niet altijd automatisch tot meer welvaart.

Kiezen en opofferingskosten

De budgetlijn

Schaarste dwingt consumenten tot kiezen. Een budgetlijn geeft alle combinaties van twee producten weer die precies betaalbaar zijn met een bepaald budget.

Stel: Johan heeft € 100 per maand. Een bioscoopbezoek kost € 10 en een hamburger kost € 2,50.

• Hij kan maximaal 10 bioscoopbezoekjes kopen.
• Hij kan maximaal 40 hamburgers kopen.
• Hij kan ook een combinatie kiezen, bijvoorbeeld 5 bioscoopbezoekjes en 20 hamburgers.

De algemene vergelijking van een budgetlijn is:

Waarbij:

• $Y$ = budget;
• $p_1$ = prijs van product 1;
• $q_1$ = hoeveelheid van product 1;
• $p_2$ = prijs van product 2;
• $q_2$ = hoeveelheid van product 2.

Wanneer je deze vergelijking herschrijft naar $q_2$, ontstaat:

De richtingscoëfficiënt is:

De budgetlijn loopt dalend: meer van product 1 betekent dat minder budget overblijft voor product 2.

Opofferingskosten

Opofferingskosten, ook wel alternatieve kosten, bestaan uit de waarde van het opgeofferde alternatief.

Als Johan één extra keer naar de bioscoop gaat, kost dit € 10. Voor € 10 kan hij vier hamburgers kopen:

De opofferingskosten van één extra bioscoopbezoek zijn dus 4 hamburgers.

Bij een keuze uit meer dan twee mogelijkheden bestaan de opofferingskosten uit de waarde van de niet-gekozen mogelijkheid die het meest opbrengt. Daarbij telt ook de subjectieve waardering mee. Een activiteit die iemand onaangenaam vindt, kan een lagere netto-opbrengst hebben dan de geldopbrengst suggereert.

Arbeidsdeling, ruil en eigendomsrechten

Arbeidsdeling en arbeidsproductiviteit

Bij arbeidsdeling specialiseert iedere werknemer, onderneming of land zich in een beperkt deel van de productie. Hierdoor ontstaat een scheiding tussen productie en consumptie: mensen produceren slechts een klein deel van wat zij zelf gebruiken.

Arbeidsdeling kan de arbeidsproductiviteit verhogen:

De arbeidsproductiviteit is dus de productie per werknemer per tijdseenheid.

Specialisatie maakt werknemers vaak sneller en deskundiger. Ook de volgende factoren kunnen de arbeidsproductiviteit verhogen:

• mechanisering;
• automatisering;
• robotisering;
• scholing.

Door arbeidsdeling ontstaat ruil: producenten verkopen hun eigen product of dienst en gebruiken de opbrengst om andere producten te kopen.

Bedrijfskolom, differentiatie en integratie

Een bedrijfskolom is een reeks van bedrijven die elkaar opvolgen in het productieproces van grondstof tot eindproduct. De consument maakt geen deel uit van de bedrijfskolom.

Bij wollen kleding kan de bedrijfskolom bijvoorbeeld lopen van schapenfokker via wolhandel, wolwasserij, wolspinnerij, wolweverij en confectieatelier naar de modezaak.

• Differentiatie: er komt een extra schakel in de bedrijfskolom. De arbeidsdeling tussen bedrijven wordt verfijnder.
• Integratie: bedrijven of productiefasen worden samengevoegd. De bedrijfskolom wordt korter. Bij verticale integratie schuiven opvolgende bedrijven in de bedrijfskolom in elkaar.

Eigendomsrechten en transactiekosten

Voor ruil is duidelijkheid nodig over wie eigenaar is van een goed. Het eigendomsrecht, ook wel het beschikkingsrecht, bepaalt wie over een goed mag beschikken en het mag overdragen.

Transactiekosten zijn de extra kosten die gemaakt moeten worden om een ruiltransactie tot stand te brengen. Ze bestaan niet alleen uit geld, maar kunnen ook tijd en aandacht kosten.

Bij het kopen van een huis kunnen transactiekosten bestaan uit:

• informatie zoeken;
• een makelaar inschakelen;
• onderhandelen;
• een technisch rapport laten opstellen;
• een notaris inschakelen;
• overdrachtsbelasting betalen;
• registratie door het Kadaster.

Hoge transactiekosten belemmeren ruil. Daardoor wordt het moeilijker om optimaal van arbeidsdeling te profiteren en de productie te vergroten.

Geld en ruil

Directe en indirecte ruil

Zonder geld is er directe ruil:

Bij directe ruil moeten twee partijen precies elkaars product willen hebben. Dit kost vaak veel tijd en zoeken.

Met geld ontstaat indirecte ruil:

Geld is alles wat algemeen aanvaard wordt als ruilmiddel. Geld verlaagt de transactiekosten en maakt arbeidsdeling daardoor beter mogelijk. Vertrouwen is hierbij essentieel: mensen accepteren geld omdat zij verwachten dat anderen het later ook zullen accepteren.

Functies en vormen van geld

Geld heeft drie functies:

• Ruilmiddel: het vergemakkelijkt de ruil van goederen en diensten.
• Rekeneenheid: prijzen en waarden kunnen in geld worden uitgedrukt en vergeleken.
• Spaarmiddel: geld kan worden bewaard om later te besteden.

Geld moet duurzaam, gemakkelijk deelbaar, algemeen aanvaard, moeilijk na te maken, gemakkelijk mee te nemen en redelijk waardevast zijn.

De intrinsieke waarde van een munt is de waarde van het metaal waaruit deze bestaat. De nominale waarde is het bedrag dat op de munt staat. Modern geld is meestal fiduciair geld: het wordt geaccepteerd door vertrouwen, niet doordat de intrinsieke waarde gelijk is aan de nominale waarde.

Bij hyperinflatie stijgen prijzen zeer snel en ongecontroleerd. Wanneer het vertrouwen in geld verdwijnt, verliest geld zijn functie als ruilmiddel, rekeneenheid en spaarmiddel.

Voorbeeld

Opgave

Mila kan zaterdag 4 uur werken voor € 9 per uur of naar een concert gaan. Het concert kost € 25. Bereken de totale kosten van het concert, inclusief opofferingskosten.

Oplossing

Antwoord

De totale kosten van het concert zijn € 61.