Samenvatting · Filosofie · vwo 6 Wetenschapsfilosofie: inductie, Popper en Kuhn

De wetenschapsfilosofie vraagt wat wetenschap is, hoe wetenschappers tot kennis komen en wat een wetenschappelijke theorie onderscheidt van pseudowetenschap. Deze samenvatting behandelt het inductieprobleem, het logisch positivisme, Karl Popper en Thomas Kuhn.

Hoe werkt wetenschap?

In een veelgebruikt beeld van wetenschap gaat het zo: je doet waarnemingen, stelt een hypothese op, leidt daaruit voorspellingen af (deductie), toetst die met experimenten en bevestigt of verwerpt de hypothese. Dit heet de hypothetisch-deductieve methode.

Dit beeld roept vragen op: kun je een theorie ooit bewijzen? Begint wetenschap met neutrale waarnemingen? En hoe verandert wetenschap in de loop van de tijd?

Het inductieprobleem

Wetenschappers gaan vaak van enkele waarnemingen naar een algemene wet: inductie. Maar uit "alle gevonden zwanen waren wit" volgt logisch niet dat alle zwanen wit zijn. Hume wees al op het inductieprobleem: er is geen logische rechtvaardiging om aan te nemen dat de toekomst op het verleden lijkt. Elke inductieve conclusie kan door één tegenvoorbeeld onderuit gehaald worden.

Logisch positivisme: verificatie

De logisch positivisten (de Wiener Kreis, begin twintigste eeuw) wilden wetenschap scherp afbakenen van onzin. Hun idee: een uitspraak is alleen betekenisvol als ze geverifieerd (door waarneming bevestigd) kan worden of logisch waar is. Dat heet het verificatiebeginsel.

Kritiek:

• Algemene wetten ("alle metalen zetten uit bij verwarming") zijn nooit definitief te verifiëren, want je kunt niet alle metalen testen.
• Het verificatiebeginsel zelf kan niet geverifieerd worden: het valt dus onder zijn eigen kritiek.

Popper: falsificatie

Karl Popper (1902 tot 1994) draaide het om. Een theorie kun je nooit definitief bewijzen, maar wel weerleggen. Wat een theorie wetenschappelijk maakt, is dat ze falsifieerbaar is: ze doet voorspellingen die fout kunnen blijken.

• "Alle zwanen zijn wit" is falsifieerbaar: één zwarte zwaan weerlegt haar.
• "Morgen regent het of regent het niet" is niet falsifieerbaar en dus niet wetenschappelijk, want geen waarneming kan haar weerleggen.

Popper noemt dit het demarcatiecriterium: de grens tussen wetenschap en pseudowetenschap. Als theorieën als astrologie zo vaag zijn dat elke uitkomst achteraf past, zijn ze niet falsifieerbaar.

Poppers wetenschapsbeeld heet kritisch rationalisme:

Een kritiek: wetenschappers geven een theorie niet meteen op bij één afwijkende meting. Er kan een fout in het experiment zitten, of er zijn hulphypotheses (zoals een onbekende planeet) die de theorie redden. Zo werkt wetenschap in de praktijk vaak.

Kuhn: paradigma's en revoluties

Thomas Kuhn (1922 tot 1996) keek naar de geschiedenis van de wetenschap. Volgens hem verloopt wetenschap niet gestaag door falsificatie, maar in fasen:

Belangrijke ideeën van Kuhn:

• Een nieuw paradigma is vaak incommensurabel met het oude: ze zijn moeilijk met dezelfde maatstaven te vergelijken, omdat ze andere begrippen en vragen gebruiken.
• Waarnemingen zijn theorieafhankelijk: wat je ziet en hoe je het duidt hangt mede af van je paradigma.
• De keuze voor een nieuw paradigma is niet alleen een kwestie van logica, maar ook van overtuiging en van de wetenschappelijke gemeenschap.

Popper en Kuhn vergeleken

Let op

• Falsifieerbaar betekent niet "onwaar", maar "kan in principe weerlegd worden".
• Popper zegt niet dat theorieën bewezen worden als ze niet weerlegd zijn; ze zijn hooguit gecorroboreerd.
• Kuhn zegt niet dat wetenschap willekeurig is, maar dat wetenschappelijke vooruitgang niet puur lineair en logisch verloopt.
• Zet in een examenantwoord altijd een bewering van de tekst naast het juiste begrip: falsifieerbaarheid, paradigma, anomalie of corroboratie.