Samenvatting · Geschiedenis · vmbo 2 De Gouden Eeuw: rijk door handel, maar niet voor iedereen

In de zeventiende eeuw was de Republiek der Nederlanden een van de rijkste landen van de wereld. Die tijd heet de Gouden Eeuw. Na het lezen weet je hoe de Republiek ontstond, waarom het land zo rijk werd door de handel, wie van die rijkdom profiteerde en wie niet, en wat de schaduwkanten waren, zoals de slavenhandel.

Eerst de Opstand: zo ontstond de Republiek

• Vanaf 1555 was de Spaanse koning Filips II de baas over de Nederlanden. Hij vervolgde protestanten en wilde alles vanuit Spanje regelen.
• In 1568 begon de Opstand tegen Spanje, onder leiding van Willem van Oranje. De oorlog duurde tot 1648: de Tachtigjarige Oorlog.
• In 1581 zetten de opstandige gewesten Filips II af als hun vorst. In 1588 gingen ze zonder vorst verder: de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden.
• In 1648, bij de Vrede van Münster, erkende Spanje de Republiek als onafhankelijk land.

Hoe de Republiek werd bestuurd

• De Republiek bestond uit zeven gewesten, die veel zelf regelden. Samen overlegden ze in de Staten-Generaal in Den Haag, bijvoorbeeld over oorlog en vrede.
• Steden en gewesten werden bestuurd door regenten: rijke kooplieden en bestuurders. Gewone mensen mochten niet meebeslissen.
• De stadhouder was de aanvoerder van het leger, meestal iemand uit de familie van Oranje.
• Holland was het rijkste en machtigste gewest.

Rijk door handel: VOC en WIC

• Amsterdam werd een stapelmarkt: goederen uit de hele wereld werden er opgeslagen en doorverkocht. Graan uit het Oostzeegebied, specerijen uit Azië, suiker uit Amerika.
• In 1602 werd de VOC opgericht, de Verenigde Oost-Indische Compagnie. Ze kreeg het alleenrecht (monopolie) op de handel met Azië en haalde er specerijen zoals peper, nootmuskaat en kruidnagel.
• De VOC was een bedrijf met aandelen: veel mensen legden geld in en deelden in de winst. Haar hoofdstad in Azië was Batavia, het huidige Jakarta, gesticht in 1619.
• In 1621 werd de WIC opgericht, de West-Indische Compagnie, voor de handel op Afrika en Amerika. De WIC deed ook aan kaapvaart: vijandelijke schepen leegroven. Zo veroverde Piet Hein in 1628 de Spaanse Zilvervloot.
• Het fluitschip was goedkoop en nam veel lading mee met een kleine bemanning.

Rijk en arm

Niet iedereen werd rijk.

Voorbeeld van de rijkdom: in 1637 kostte een zeldzame tulpenbol tijdens de tulpenmanie soms evenveel als een grachtenhuis. Daarna stortte de prijs in.

Kunst en wetenschap

• Rijke burgers lieten schilderijen maken: portretten, landschappen, stillevens en schuttersstukken. In andere landen werkten schilders vooral voor de kerk en de koning.
• Beroemde schilders: Rembrandt van Rijn (1606-1669) met De Nachtwacht (1642), Johannes Vermeer (1632-1675) met Het Melkmeisje, Frans Hals (ca. 1582-1666) en Jan Steen (1626-1679).
• Christiaan Huygens vond het slingeruurwerk uit (1656). Antoni van Leeuwenhoek zag met zijn zelfgemaakte microscopen als eerste bacteriën (1676).
• Je mocht hier meer zeggen en drukken dan in andere landen. De gereformeerde kerk was de officiële kerk, maar katholieken mochten in schuilkerken hun geloof beleven.

De schaduwkant: slavenhandel en geweld

• De WIC handelde in mensen. Nederlandse schepen haalden Afrikanen uit forten aan de West-Afrikaanse kust, zoals Elmina (nu Ghana), en vervoerden hen geboeid en opeengepakt over de Atlantische Oceaan: de trans-Atlantische slavenhandel. Velen stierven al onderweg.
• In Suriname, vanaf 1667 Nederlands, moesten tot slaaf gemaakte mensen werken op plantages, vooral suikerplantages. Ze waren bezit van hun eigenaar en hadden geen rechten.
• In totaal vervoerden Nederlandse schepen naar schatting ruim een half miljoen Afrikanen als slaaf. De slavernij in Suriname en op de Antillen werd pas in 1863 afgeschaft.
• Ook de VOC gebruikte geweld. In 1621 liet Jan Pieterszoon Coen de Banda-eilanden veroveren om de nootmuskaat in handen te krijgen. De meeste bewoners werden gedood, verjaagd of als slaaf verkocht.

Het einde: het Rampjaar 1672

• In 1672 vielen Frankrijk, Engeland en de bisschoppen van Münster en Keulen de Republiek tegelijk aan: het Rampjaar.
• Raadpensionaris Johan de Witt kreeg de schuld. Hij en zijn broer Cornelis werden in Den Haag door een woedende menigte vermoord. Willem III werd stadhouder en hield de Fransen tegen door land onder water te zetten: de Hollandse Waterlinie.
• De Republiek overleefde, maar veel historici zien 1672 als het einde van de Gouden Eeuw.

Let op

• De Gouden Eeuw is de zeventiende eeuw: 1600 tot 1700. In de tijdvakken heet dit de tijd van regenten en vorsten: in de Republiek regeerden regenten, in landen als Frankrijk had de koning bijna alle macht.
• De Republiek had geen koning. De stadhouder was legeraanvoerder in dienst van de gewesten.
• De VOC handelde in Azië (het oosten), de WIC in Afrika en Amerika (het westen).
• "Gouden" geldt niet voor iedereen: niet voor de armen en zeker niet voor de tot slaaf gemaakte mensen in de koloniën. Daarom gebruiken sommige musea en historici de naam liever niet meer.

In het kort

• Door de Opstand (1568-1648) ontstond de Republiek: een land zonder koning, bestuurd door regenten.
• De VOC (1602) en de WIC (1621) maakten de Republiek rijk door wereldhandel; Amsterdam was de stapelmarkt.
• De rijkdom was ongelijk verdeeld: regenten en kooplieden werden rijk, veel arbeiders en zeelieden bleven arm.
• Schilders als Rembrandt en Vermeer en wetenschappers als Huygens en Van Leeuwenhoek maakten de Republiek beroemd.
• De schaduwkant: slavenhandel door de WIC, slavernij op plantages en geweld door de VOC, zoals op Banda.
• Het Rampjaar 1672 wordt vaak gezien als het einde van de Gouden Eeuw.