Samenvatting · Geschiedenis · vmbo 1 Van jagers naar boeren: het leven in de prehistorie

Lang geleden, voordat mensen konden schrijven, leefden ze heel anders dan jij nu. Na het lezen weet je hoe jagers-verzamelaars leefden, waarom de landbouw alles veranderde en wat we daarvan in Nederland nog terugvinden, zoals de hunebedden.

Geschiedenis begint met schrift

• Rond 3000 v.Chr. ontstond het schrift, onder andere in Mesopotamië en Egypte. Vanaf dat moment kunnen we lezen wat mensen zelf opschreven.
• De tijd daarvoor heet de prehistorie: de tijd vóór de geschiedenis. Uit die tijd zijn geen geschreven bronnen.
• Toch weten we iets over de prehistorie, dankzij archeologen. Zij onderzoeken wat er is overgebleven: botten, gereedschap, aardewerk en resten van huizen. Dat zijn bronnen.

Jagers-verzamelaars

De eerste mensen waren jagers-verzamelaars. Zij leefden van wat de natuur hun gaf.

• Ze jaagden op dieren, zoals herten en rendieren, en ze visten.
• Ze verzamelden eetbare planten: bessen, noten, wortels en vruchten.
• Ze leefden in kleine groepen van enkele tientallen mensen.
• Ze waren nomaden: ze trokken van plek naar plek om voedsel te vinden. Ze woonden in tenten of hutten, soms in grotten.
• Ze maakten gereedschap van steen, bot en hout, vooral van vuursteen. Daarom heet deze tijd de steentijd.
• Ze konden vuur maken en gebruiken. Vuur gaf warmte, hield wilde dieren op afstand en maakte voedsel beter te eten.
• Ze hadden weinig bezit, want alles moest mee op reis.

Een voorbeeld uit Nederland is de boot van Pesse. Dat is een uitgeholde boomstam van ongeveer 10.000 jaar oud, gevonden in Drenthe. Het is een van de oudste boten ter wereld.

De landbouwrevolutie

Ongeveer 10.000 jaar geleden begonnen mensen in het Midden-Oosten met landbouw. Dat gebeurde in het gebied dat de Vruchtbare Halve Maan heet, rond de rivieren Eufraat, Tigris en Nijl.

• Mensen zaaiden en oogstten graan, zoals tarwe en gerst.
• Ze temden dieren: schapen, geiten, koeien en varkens. Dat heet veeteelt.
• Ze hoefden niet meer rond te trekken. Ze gingen op een vaste plek wonen, bouwden huizen en vormden dorpen.
• Er werd meer voedsel geproduceerd en dat kon worden bewaard. Zo ontstond een voedseloverschot.
• Daardoor groeide de bevolking en hoefde niet iedereen meer boer te zijn. Sommige mensen maakten aardewerk of gereedschap en ruilden dat voor voedsel. Dat heet specialisatie.
• Mensen kregen bezit: grond, vee en voorraden. Er ontstonden verschillen tussen arm en rijk.

De tijd van de eerste boeren heet de nieuwe steentijd.

Nederland in de prehistorie

• Jagers-verzamelaars leefden hier al duizenden jaren. Na de laatste ijstijd werd het warmer en kwam er bos en wild terug.
• De eerste boeren vestigden zich hier ongeveer 7000 jaar geleden, in Zuid-Limburg.
• Boeren uit Drenthe bouwden hunebedden: grafmonumenten van enorme stenen. Het zijn zwerfkeien die het ijs van de ijstijd uit Scandinavië had meegenomen. De bouwers behoorden tot de Trechterbekercultuur en leefden ongeveer 5000 jaar geleden. Het grootste hunebed ligt bij Borger.
• Hoe ze die zware stenen verplaatsten, weten we niet precies. Waarschijnlijk gebruikten ze touwen, boomstammen en hellingen van aarde.
• Na de steentijd volgden de bronstijd en de ijzertijd, genoemd naar het metaal waarvan gereedschap en wapens werden gemaakt.

Let op

• De prehistorie eindigt niet overal tegelijk, want het schrift ontstond op verschillende plaatsen in verschillende tijden. De eerste geschreven bronnen over ons gebied komen van Romeinen, zoals Julius Caesar.
• Landbouw was geen eenvoudig leven. Boeren werkten hard en een slechte oogst kon honger betekenen.
• Jagers-verzamelaars waren niet dom. Ze kenden de natuur en de dieren heel goed en konden daardoor overleven.

In het kort

• Geschiedenis begint met schrift (rond 3000 v.Chr.); de tijd daarvoor heet prehistorie.
• Jagers-verzamelaars trokken als nomaden rond in kleine groepen en leefden van jagen, vissen en verzamelen.
• Ongeveer 10.000 jaar geleden begon de landbouw: mensen gingen op een vaste plek wonen.
• Landbouw gaf een voedseloverschot, bevolkingsgroei, specialisatie en verschillen in bezit.
• In Nederland zijn de hunebedden in Drenthe het bekendste teken van de eerste boeren.