Samenvatting · Geschiedenis · vmbo 3 Nederland in de Tweede Wereldoorlog: vijf jaar bezetting

Van mei 1940 tot mei 1945 was Nederland bezet door nazi-Duitsland. Na het lezen weet je hoe de oorlog begon, hoe het leven onder de bezetting steeds zwaarder werd, wat er met de Joden gebeurde en hoe Nederland werd bevrijd. Je leert ook het verschil tussen aanpassen, collaboratie en verzet.

Hoe de oorlog begon

• In 1933 kwam Adolf Hitler aan de macht in Duitsland. Hij was de leider van de nazipartij, de NSDAP. Duitsland werd een dictatuur: er was maar één partij en wie kritiek had, werd opgepakt.
• De nazi's haatten Joden. Haat tegen Joden heet antisemitisme.
• Hitler wilde meer grondgebied voor Duitsland. Op 1 september 1939 viel Duitsland Polen binnen. Daarop verklaarden Frankrijk en Groot-Brittannië Duitsland de oorlog. Zo begon de Tweede Wereldoorlog in Europa.
• Nederland wilde neutraal blijven, net als in de Eerste Wereldoorlog. Dat lukte deze keer niet.

Mei 1940: Nederland bezet

• Op 10 mei 1940 viel het Duitse leger Nederland binnen.
• Op 14 mei 1940 bombardeerden Duitse vliegtuigen het centrum van Rotterdam. Honderden mensen kwamen om. De Duitsers dreigden ook andere steden te bombarderen.
• Daarom gaf het Nederlandse leger zich over. Dat heet capituleren.
• Koningin Wilhelmina en de regering waren naar Londen gevlucht. Via Radio Oranje spraken zij de Nederlanders vanuit Engeland toe.
• Nederland kreeg een Duits bestuur. De hoogste baas was Rijkscommissaris Seyss-Inquart.

Leven onder de bezetting

In het begin merkten veel mensen weinig van de bezetting. Maar de regels werden steeds strenger:

• Distributie: eten, kleding en brandstof gingen op de bon. Je kon alleen iets kopen als je een bonkaart had.
• Iedereen van 15 jaar en ouder moest een persoonsbewijs bij zich hebben. Zo kon de bezetter mensen controleren.
• Luisteren naar Engelse radiozenders was verboden. In 1943 moesten de meeste mensen hun radio inleveren.
• Veel jonge mannen moesten in Duitsland gaan werken in fabrieken: de Arbeitseinsatz (gedwongen tewerkstelling).
• Wie dat niet wilde of gevaar liep, kon onderduiken: je verstoppen voor de bezetter, bijvoorbeeld op een zolder of bij een boer.

Sommige Nederlanders werkten mee met de Duitsers. De NSB (Nationaal-Socialistische Beweging) was de Nederlandse nazipartij, met Anton Mussert als leider.

De Jodenvervolging

In 1940 woonden ongeveer 140.000 Joden in Nederland.

Meer dan 100.000 Joden uit Nederland werden vermoord. De moord door de nazi's op ongeveer zes miljoen Joden in heel Europa heet de Holocaust. Ook Sinti en Roma werden vervolgd en vermoord.

Het bekendste voorbeeld is Anne Frank. Ze dook met haar familie onder in het Achterhuis in Amsterdam en schreef daar haar dagboek. In augustus 1944 werden de onderduikers ontdekt en weggevoerd. Anne stierf begin 1945 in kamp Bergen-Belsen.

Aanpassen, collaboratie en verzet

Vormen van verzet waren:

• Illegale kranten maken en verspreiden, zoals Het Parool en Trouw.
• Onderduikers helpen met een adres, eten en valse papieren.
• Overvallen op distributiekantoren om bonkaarten voor onderduikers te stelen.
• Staken. In februari 1941 legden in en rond Amsterdam veel mensen het werk neer uit protest tegen het oppakken van Joodse mannen: de Februaristaking.
• Sabotage, bijvoorbeeld spoorlijnen onklaar maken.

Verzet was levensgevaarlijk. Veel verzetsstrijders werden gefusilleerd (doodgeschoten) of stierven in een kamp.

De bevrijding

• Op 6 juni 1944, D-Day, landden de geallieerden (onder andere Amerikanen, Britten en Canadezen) in Normandië in Frankrijk.
• In september 1944 werd een deel van het zuiden van Nederland bevrijd. De poging om de brug bij Arnhem te veroveren (Operatie Market Garden) mislukte.
• In september 1944 begon op verzoek van de regering in Londen een spoorwegstaking. Als straf hielden de Duitsers het vervoer van voedsel naar het westen tegen. Door het voedseltekort en de koude winter kwam de Hongerwinter (1944-1945). Naar schatting zo'n 20.000 mensen stierven. Mensen aten zelfs bloembollen.
• Op 5 mei 1945 gaven de Duitse troepen in Nederland zich over. Nederland was bevrijd.
• In Nederlands-Indië, dat vanaf 1942 door Japan bezet was, eindigde de oorlog pas in augustus 1945, toen Japan zich overgaf.

Elk jaar herdenken we op 4 mei de doden (Dodenherdenking) en vieren we op 5 mei Bevrijdingsdag.

In het kort

• Op 10 mei 1940 viel Duitsland Nederland binnen; na het bombardement op Rotterdam capituleerde het Nederlandse leger.
• De bezetting werd steeds strenger: distributie, persoonsbewijs en gedwongen werken in Duitsland.
• Joden werden stap voor stap uitgesloten en via Westerbork gedeporteerd; meer dan 100.000 Joden uit Nederland werden vermoord.
• De meeste mensen pasten zich aan; een kleine groep collaboreerde en een kleine groep verzette zich.
• Na D-Day werd het zuiden bevrijd, maar het westen leed honger in de Hongerwinter.
• Op 5 mei 1945 was Nederland bevrijd; in Nederlands-Indië duurde de oorlog tot augustus 1945.