Samenvatting · Geschiedenis · vwo 5 Vroege middeleeuwen: kerk, islam en bestuur

Vroege middeleeuwen: kerk, islam en bestuur

1. Christendom in West-Europa

• Aan het begin van de vroege middeleeuwen, ongeveer tussen 500 en 1000 na Christus, was het christendom vooral sterk aanwezig in het oostelijke deel van het voormalige Romeinse Rijk.
• In West-Europa waren vooral de voormalige Romeinse steden christelijk. Op het platteland en in gebieden die nooit Romeins waren geweest, hielden veel Germaanse volken vast aan hun polytheïsme: het geloof in meerdere goden.
• Na de ondergang van het West-Romeinse Rijk, rond 500, verspreidde het christendom zich geleidelijk over Noordwest-Europa. Het verving daar steeds vaker de Germaanse godsdiensten.

2. Kerkorganisatie en geestelijkheid

De christelijke kerk had een sterke hiërarchische organisatie.

• Het woord kerk kan drie betekenissen hebben:
  • een gebedsgebouw;
  • de kerkorganisatie;
  • de christelijke godsdienst.
• Geestelijken moesten volgens de kerkelijke regels een vroom leven leiden.
• Vanaf ongeveer 300 na Christus gold voor geestelijken het celibaat:
  • zij mochten niet trouwen;
  • zij mochten geen seks hebben;
  • zij moesten hun tijd volledig wijden aan de kerk en het gebed.

3. Kloosters, kloosterordes en missionarissen

• Mensen die zich volledig aan God wilden wijden, gingen leven in kloosters, ook wel abdijen genoemd.
• Monniken leefden volgens kloosterregels. Hun leven werd samengevat in de spreuk Ora et labora: bid en werk.
• De drie geloftes van monniken waren:
  • armoede;
  • kuisheid;
  • gehoorzaamheid aan de abt, de kloosteroverste.
• Er ontstonden verschillende kloosterordes, bijvoorbeeld:
  • de augustijnen, genoemd naar Augustinus;
  • de benedictijnen, genoemd naar Benedictus van Nursia.
• De regels van kloosterordes moesten door de paus worden goedgekeurd.

Niet alle monniken leefden in afzondering. Sommige monniken trokken rond om mensen te bekeren. Zij werden missionarissen of zendelingen genoemd.

• Missionarissen zagen het als hun taak om heidense Germanen te kerstenen: bekeren tot het christendom.
• Vooral Ierse en Engelse monniken waren actief als missionaris.
• Patricius, een Brit die als jongen als slaaf naar Ierland was ontvoerd, gold rond 450 als belangrijk voorbeeld van missionering.

4. Germaanse godsdienst en kerstening

De Germanen waren polytheïstisch. Hun goden waren verbonden met natuurkrachten, oorlog, vruchtbaarheid en het hiernamaals.

• Wodan (Odin) was de oppergod.
• Donar (Thor) was de god van donder en bliksem.
• Tius was de oorlogsgod.
• Freya was verbonden met vruchtbaarheid van gezin en landbouw.

Heilige plaatsen, zoals Wodanseiken, speelden een centrale rol in Germaanse rituelen. Door offers en gebeden probeerden mensen de gunst van de goden en toegang tot het walhalla te verkrijgen.

Twee manieren van bekeren

Missionarissen gebruikten twee strategieën die elkaar aanvulden.

De kerstening kende dus zowel continuïteit als verandering:

5. Clovis: christendom als politiek bindmiddel

De Frankische koning Clovis greep in Gallië de macht. Rond 500 liet hij zich dopen en werd hij christen.

Zijn bekering had een politieke én religieuze betekenis.

• Clovis had steun nodig van:
  • voormalige Romeinse bestuurders en legerofficieren, die vaak christen waren;
  • Frankische stamleiders, die krijgers konden leveren.
• Het christendom kon een bindmiddel vormen tussen de Romeinse en Germaanse elite.
• Door één godsdienst te steunen, vergrootte Clovis de eenheid in zijn rijk.

De kerk hielp de koning op drie manieren:

• De kerk bevestigde zijn gezag: de vorst werd gezien als vertegenwoordiger van God.
• De kerk droeg zijn gezag uit: priesters riepen de bevolking op de koning te gehoorzamen.
• De kerk hielp het gezag uitoefenen: bisschoppen en kloosters bestuurden gebieden namens de koning.

Hieruit ontstond het idee van het sacrale koningschap. Een koning kreeg bij zijn kroning extra religieus gezag doordat hij door een paus of bisschop met heilige olie werd gezalfd.

De kerk kreeg in ruil daarvoor grond, bestuurlijke invloed en inkomsten. Daardoor nam haar economische macht sterk toe. Dit botste met het ideaal van armoede dat voor monniken gold.

6. Willibrord, Bonifatius en Karel de Grote

Willibrord en Bonifatius

• Willibrord leefde van 658 tot 739.
  • Hij werkte onder meer in het gebied van het huidige Nederland.
  • Hij kreeg steun van Frankische heersers en van de paus.
  • In Utrecht herbouwde hij een christelijk kerkje dat door Friezen was verwoest.
  • De Friese koning Redbad (Radbod) verzette zich tegen Willibrord en het christendom.
• Bonifatius leefde van 672 tot 754.
  • Hij zette het kersteningswerk voort in Friesland en in grote delen van het huidige Duitsland, zoals Hessen, Thüringen en Beieren.
  • Hij kreeg steun van de Frankische legeraanvoerder Karel Martel.
  • In 754 werd Bonifatius bij Dokkum door een groep Friezen vermoord.

Karel de Grote

• Karel de Grote bestuurde van 768 tot 814 en werd vanaf 800 keizer.
• Hij combineerde verovering en kerstening, vooral bij de Friezen en Saksen.
• Net als Clovis zag hij één godsdienst als middel om zijn rijk beter te besturen.
• Monniken hielpen hem als bestuurders, adviseurs, schrijvers en onderwijzers.

In kloosters werden Bijbelteksten en teksten van Griekse en Romeinse schrijvers gekopieerd en versierd met:

• miniaturen: tekeningen en fraaie hoofdletters;
• minuskels: kleine letters.

De bloei van kunst en wetenschap onder Karel de Grote heet de Karolingische renaissance.

Islam: ontstaan, geloof en expansie

7. Mohammed en het ontstaan van de islam

Op het Arabisch Schiereiland leefden Arabieren in stammen en clans. Familiebanden, familie-eer en samenwerking waren essentieel, vooral voor nomadische bedoeïenen.

In Mekka stond de Kaäba, een heiligdom met een zwarte meteoorsteen. Voor Mohammed waren hier ook honderden beelden van verschillende goden aanwezig.

• Mohammed werd geboren in Mekka in 570.
• Volgens de overlevering ontving hij in grotten en bergen rond Mekka openbaringen van Allah via de engel Djibriel (Gabriël).
• Mohammed verkondigde het geloof in één God, Allah.
• In 622 vluchtte hij met zijn aanhangers naar Jithrab, later Medina genoemd. Deze vlucht heet de hidjra en markeert het begin van de islamitische jaartelling.
• In 630 veroverde Mohammed Mekka. Hij liet de afgodsbeelden uit de Kaäba verwijderen; alleen de zwarte steen bleef behouden.
• Tot zijn dood in 632 was Mohammed zowel geestelijk als wereldlijk leider in Mekka en Medina.

De islam betekent onderwerping aan God. Een moslim is iemand die zich overgeeft aan God.

8. Koran, Hadith, sharia en theocratie

• De Koran bevat de openbaringen die Allah volgens moslims aan Mohammed doorgaf.
• De Koran werd ongeveer twintig jaar na Mohammeds dood vastgelegd.
• De Koran bestaat uit 114 soera’s en 6226 ayat.
• De Hadith bevat traditionele overleveringen over Mohammed en zijn eerste volgelingen.
• De Koran heeft binnen de islam een hogere status dan de Hadith, omdat deze volgens moslims het woord van God zelf bevat.

Op basis van de Koran ontstond de sharia, islamitische wetgeving voor geloof en dagelijks leven. Wanneer het bestuur volgens geloofsregels is ingericht, heet dit een theocratie.

9. De Vijf Zuilen

• Bij het vrijdaggebed in de moskee spreekt een imam de gelovigen toe en geeft hij zijn interpretatie van de Koran en de Hadith.
• De jihad betekent inspanning voor de islam:
  • de innerlijke jihad is het streven om dagelijks volgens de Koran te leven;
  • de uiterlijke jihad is het verkondigen van de boodschap van Mohammed en Allah aan niet-moslims.

10. Islamitische expansie en verdeeldheid

Na 632 veroverden Arabische moslims binnen ongeveer honderd jaar grote delen van Azië, Afrika en Europa. Belangrijke oorzaken waren:

• de religieuze en materiële motivatie van soldaten;
• snelle, wendbare en grote legers;
• sterke legeraanvoerders;
• politieke en economische zwakte in omliggende rijken;
• onderhandelingen met gunstige vredesvoorwaarden voor veroverde gebieden.

Joden en christenen kregen vaak de dhimmy-status:

• zij mochten hun geloof behouden;
• zij betaalden extra belasting;
• hoge bestuursfuncties waren moeilijk bereikbaar.

De opmars werd in West-Europa gestopt toen Karel Martel de Arabieren in 732 versloeg bij de Slag bij Poitiers. In Spanje bleef een machtige moslimstaat bestaan met Córdoba als hoofdstad.

Na Mohammeds dood ontstond een conflict over zijn opvolging:

Bestuur, hofstelsel en leenstelsel

11. Gevolgen van de val van het West-Romeinse Rijk

Door het verdwijnen van het centrale Romeinse gezag ontstonden grote veranderingen:

• Het centrale bestuur viel weg.
• De militaire veiligheid nam af.
• Romeinse wegen en andere infrastructuur werden niet meer onderhouden.
• De geldeconomie verdween grotendeels.
• Handel, ambachtsnijverheid en steden gingen sterk achteruit.
• West-Europa werd vooral een agrarische samenleving.

Hierdoor ontstond een autarkisch landbouwstelsel: lokale gemeenschappen moesten grotendeels zelf voedsel, kleding, gereedschap en andere levensbehoeften produceren.

12. Hofstelsel en domaniale economie

Het hofstelsel was de organisatie van landbouw op grootgrondbezit. Het gebied van een grootgrondbezitter heette een domein; daarom wordt dit systeem ook de domaniale economie genoemd.

• De heer kon een edelman, koning, bisschop of klooster zijn.
• De meeste boeren waren horigen:
  • zij waren gebonden aan het domein en de heer;
  • zij konden niet zomaar vertrekken;
  • zij hadden weinig rechten en veel plichten.

Een domein bestond uit verschillende onderdelen:

Horigen betaalden hun heer op twee manieren:

• belasting in natura, bijvoorbeeld graan, eieren, vlees, wol of hout;
• herendiensten, arbeid op het vroonland.

Door het tweeslagstelsel lag de helft van het akkerland jaarlijks braak. Daardoor waren de opbrengsten laag en bleef de economie grotendeels zelfvoorzienend.

13. Leenstelsel en feodalisme

Het leenstelsel, ook wel feodalisme, ontstond doordat koningen betrouwbare bestuurders en militaire steun nodig hadden, maar nauwelijks met geld konden betalen.

De leenman was op zijn domein tegelijk heer binnen het hofstelsel. Daardoor bestonden twee relaties naast elkaar:

• tussen koning en leenman: bestuur, trouw en militaire steun;
• tussen heer en horige: bescherming tegenover belasting in natura en herendiensten.

Sommige leenmannen leenden grond weer uit aan lagere edelen. Deze werden achterleenmannen. Daardoor ontstond een ingewikkeld netwerk van persoonlijke trouwrelaties.

14. Verzwakking van het koningsgezag

• Clovis bond al leenmannen aan zich door grond als beloning voor loyaliteit te gebruiken.
• Karel de Grote breidde het leenstelsel uit en controleerde leenmannen met rondreizende zendgraven.
• Later werden leenmannen zelfstandiger:
  • zij wilden leengebieden erfelijk maken;
  • zij eisten soms eerst grond voordat zij trouw beloofden;
  • zij voerden eigen politiek en oorlogen.

In het Duitse Rijk kozen zeven machtige leenmannen, de keurvorsten, zelfs de keizer. Keizer Otto probeerde dit tegen te gaan door veel bisschoppen en abten als leenmannen te benoemen: het Ottoonse stelsel. Dit veroorzaakte een conflict met de paus, omdat de paus vond dat bisschopsbenoemingen onder zijn kerkelijk gezag vielen.

Voorbeeld