Samenvatting · Muziek · havo 4 Ritme, maat en tempo: noten, tellen en aanduidingen lezen

Ritme is wat je meetikt: de verdeling van klanken in de tijd. Samen met maat en tempo bepaalt het hoe een stuk voelt. Na deze samenvatting lees je notenwaarden en maatsoorten, herken je syncope en triolen en ken je de gebruikelijke tempo- en dynamiekaanduidingen.

Notenwaarden en rusten

Elke noot heeft een duur, en elke noot heeft een bijbehorende rust. Je rekent met breukdelen van de hele noot.

• Een punt achter een noot maakt hem de helft langer. Een halve noot met punt duurt 3 tellen (2 plus 1). Een kwartnoot met punt duurt anderhalve tel.
• Een overbinding (boogje tussen twee noten van dezelfde toonhoogte) telt de duur bij elkaar op.
• Een triool is een groep van drie noten die in de tijd van twee past. Drie achtsten van een triool duren samen één tel.

Maat en maatsoort

De maatstreep verdeelt een notenbalk in maten. De maatsoort staat aan het begin als twee cijfers:

• Het bovenste cijfer zegt hoeveel tellen er in een maat zitten.
• Het onderste cijfer zegt welke notenwaarde één tel krijgt (4 is een kwartnoot, 8 is een achtste noot, 2 is een halve noot).

Regelmatige maatsoorten zijn 2, 3 en 4 tellen. Samengestelde maatsoorten zoals 6/8, 9/8 en 12/8 bestaan uit groepjes van drie. Onregelmatige maatsoorten zoals 5/4 en 7/8 hebben ongelijke groepen, zoals 3 plus 2 of 2 plus 3 tellen.

Syncope en accenten

In een maat zijn sommige tellen sterk en andere zwak. Bij syncope verschuift het accent naar een zwakke plek: een noot begint op een zwakke tel en duurt door tot een sterke. Het geeft ritmische spanning, zoals in jazz en funk.

• Metrisch: de accenten vallen op de sterke tellen en volgen de maat.
• Antimetrisch: de accenten vallen tegen de maat in, bijvoorbeeld door syncope.
• Een opmaat is een of meer noten die voor de eerste sterke tel van een stuk staan.

Tempo

Het tempo bepaalt hoe snel de tel gaat. Het staat bovenaan in het Italiaans of als metronoomgetal.

• Metronoomaanduiding: een noot met een getal, zoals een kwartnoot = 60. Dat betekent: 60 kwartnoten per minuut, dus één tel per seconde.
• Tempoverandering: accelerando (steeds sneller), ritardando of rallentando (steeds langzamer), a tempo (terug naar het oorspronkelijke tempo), rubato (vrij met de tijd omgaan).

Dynamiek en articulatie

Dynamiek is het volume, articulatie is de manier van aanslaan of aanzetten.

Herhalingstekens

Notatie voor het spelen van delen meer dan één keer:

• Herhalingsteken (dubbele streep met twee stippen): herhaal het stuk ertussen.
• Volta (1e en 2e keer): speel de eerste keer het eerste slot, bij herhaling het tweede.
• Da capo (D.C.): terug naar het begin. Dal segno (D.S.): terug naar het teken. Fine: hier eindigt het stuk. Coda: een aparte afsluiting.

Valkuilen

• Je leest een punt als een extra tel. Een punt maakt de noot de helft langer, niet altijd één tel.
• Je haalt maatsoort en tempo door elkaar. De maatsoort zegt hoe de tellen zijn verdeeld, het tempo hoe snel ze gaan.
• Je zegt dat 6/8 "zes tellen" heeft. Het voelt als twee tellen met elk drie achtsten.
• Je verwart staccato (kort) met accent (nadruk).

In het kort

• Notenwaarden: hele (4), halve (2), kwart (1), achtste (een half), zestiende (een kwart); een punt maakt de noot de helft langer.
• Maatsoort: bovenste cijfer is het aantal tellen, onderste cijfer de notenwaarde van één tel.
• Syncope verschuift het accent naar een zwakke tel.
• Tempo met Italiaanse termen of metronoomgetal; dynamiek van pp tot ff.
• Da capo, dal segno, fine en coda sturen het spelen van een stuk.