Samenvatting · Nederlands · mavo 4 Nederlands: taal, grammatica en spelling

Nederlands: taal, grammatica en spelling

Woordenboek gebruiken

Tijdens het examen mag je een papieren woordenboek gebruiken. Zoek alleen woorden op die belangrijk zijn voor het begrijpen van de tekst. Opzoeken kost tijd.

• Woorden in een woordenboek heten trefwoorden.
• Trefwoorden staan op alfabetische volgorde.
• Let op de woorden boven aan de pagina’s. Daarmee zie je snel of je in het goede deel van het woordenboek zoekt.
• Zoek meestal de grondvorm op.

Bij een uitdrukking zoek je bij het belangrijkste woord. De uitdrukking op zijn teentjes getrapt vind je bijvoorbeeld bij teen.

Een trefwoord kan meerdere betekenissen hebben. Kies altijd de betekenis die past bij de zin én bij de rest van de tekst.

• De bestuurders zijn onkreukbaar. Hier betekent onkreukbaar: volkomen eerlijk.
• Het lidwoord, de meervoudsvorm, de verleden tijd en het voltooid deelwoord kunnen ook in een woordenboekartikel staan.
• Puntjes in een woord geven aan waar je een woord mag afbreken.

Betekenis en woordkeuze

Homoniem, homofon en synoniem

• Een homoniem is een woord met meerdere betekenissen. De context bepaalt welke betekenis bedoeld wordt.
• Homofonen klinken hetzelfde, maar hebben een andere spelling en betekenis. Bijvoorbeeld: De pont vaart naar de overkant en Ik koop een pond aardbeien.
• Synoniemen betekenen ongeveer hetzelfde. Bijvoorbeeld: doorweekt, kletsnat en kledder.

Let bij synoniemen op de toon. Sommige woorden klinken zakelijker dan andere.

• Gevangenis is een gewoon woord.
• Penitentiaire inrichting klinkt formeler en zakelijker.

Kies een woord dat past bij je tekstsoort. In een zakelijke e-mail gebruik je meestal neutralere en duidelijkere woorden dan in een verhaal.

Stijlfouten voorkomen

Een goede tekst is duidelijk en bevat geen onnodige herhaling. Let vooral op deze fouten.

• Een pleonasme noemt een eigenschap die al in het woord zit. Soms is dit een stijlfiguur om iets extra nadruk te geven. In een zakelijke tekst kun je beter kort en precies schrijven.
• Een tautologie zegt twee keer ongeveer hetzelfde. Ook dit kan nadruk geven, maar is in een informerende tekst meestal niet nodig.
• Een dubbele ontkenning kan de betekenis veranderen. Schrijf precies wat je bedoelt, bijvoorbeeld: Hij maakt geen fouten.
• Een contaminatie ontstaat wanneer twee woorden of uitdrukkingen door elkaar raken. Kies één juiste mogelijkheid: Die schoenen zijn duur of Die schoenen kosten veel.
• Bij verkeerd gebruik van een woord of uitdrukking kies je een woord dat niet past bij de betekenis. Controleer daarom de betekenis in het woordenboek.

Gebruik in een zakelijke brief of e-mail liever geen pleonasme en tautologie. Een zakelijke tekst moet vooral helder en direct zijn.

Zinsdelen ontleden

Een zin bestaat uit zinsdelen. Een zinsdeel is een woord of groep woorden met een eigen functie in de zin.

Stappenplan

Gezegde en bepaling van gesteldheid

Woordsoorten

Belangrijke woordsoorten zijn:

• lidwoord (lw): de, het en een.
• zelfstandig naamwoord (znw): een naam voor mensen, dieren, planten, dingen of eigennamen. Bijvoorbeeld: Kay, boek en bladzijden.
• bijvoeglijk naamwoord (bnw): geeft een eigenschap van een zelfstandig naamwoord. Bijvoorbeeld: rotte plekken.
• voorzetsel (vz): staat als onderdeel van een zinsdeel, bijvoorbeeld in de bibliotheek en op genre.
• persoonlijk voornaamwoord (pers.vnw): verwijst naar personen, dingen of zaken. Bijvoorbeeld: ik en hem.
• aanwijzend voornaamwoord (aanw.vnw.): wijst iets aan. Bijvoorbeeld: die in Ga jij die kopen?
• betrekkelijk voornaamwoord (betr.vnw.): verwijst terug naar een woord in de zin. Bijvoorbeeld: De jongen die lacht, is mijn broer.

Enkelvoudige en samengestelde zinnen

Een enkelvoudige zin heeft één persoonsvorm.

• Vanavond komt er een documentaire op tv.

Een samengestelde zin heeft meer dan één persoonsvorm.

• Bo zoekt haar paraplu, omdat het hard regent.

Een samengestelde zin bestaat uit twee of meer deelzinnen.

• Een hoofdzin heeft de persoonsvorm op de eerste of tweede plaats.
• Een bijzin heeft de persoonsvorm niet op de eerste of tweede plaats.

In de zin Bo zoekt haar paraplu, omdat het hard regent is Bo zoekt haar paraplu de hoofdzin. Omdat het hard regent is de bijzin. Het woord omdat is een voegwoord dat de zinnen met elkaar verbindt.

Werkwoordspelling

Bepaal eerst welke werkwoordsvorm je ziet. Kies daarna pas de regel.

Persoonsvorm, hele werkwoord en voltooid deelwoord

• Een persoonsvorm verandert bij de tijdproef. De leerling verwacht hulp. → De leerling verwachtte hulp.
• Een voltooid deelwoord hoort bij een vorm van hebben, zijn of worden. De leerling heeft hulp verwacht.
• Het hele werkwoord eindigt meestal op -en. Bijvoorbeeld: verhuizen.

Tegenwoordige tijd

De stam is het hele werkwoord zonder -en. Bij verhuizen is de stam verhuis.

Verleden tijd en voltooid deelwoord

Bij klankvaste werkwoorden gebruik je ’t ex-kofschip. Kijk naar de laatste letter van de stam. Let op: heeft het hele werkwoord een z of v (zoals verhuizen en leven), dan kijk je naar die z of v. Die staan niet in ’t ex-kofschip, dus schrijf je -de(n): verhuisde, leefde.

• Staat die letter in t, x, k, f, s, ch, p? Dan schrijf je -te(n) en meestal -t in het voltooid deelwoord. passen → ik paste → ik heb gepast.
• Staat die letter niet in ’t ex-kofschip? Dan schrijf je -de(n) en meestal -d in het voltooid deelwoord. verhuizen → ik verhuisde → ik ben verhuisd.

Bij Engelse werkwoorden gebruik je Nederlandse spellingsregels.

• downloaden → hij downloadt → hij downloadde.
• racen → hij racet → hij racete.
• paintballen → hij paintbalt → hij paintballde.

Bijvoeglijke naamwoorden en zelfstandige naamwoorden

Een bijvoeglijk naamwoord krijgt meestal -e.

• de blauwe fiets
• het kleurrijke schilderij

Bij een het-woord met een verdwijnt de -e vaak.

• het bezorgde pakje
• een bezorgd pakje

Een voltooid deelwoord kan ook een bijvoeglijk naamwoord zijn.

• het verbrande huis
• de geredde man
• de gewassen broek

Bij zelfstandige naamwoorden let je op het meervoud.

• groep → groepen
• piano → piano’s
• zee → zeeën
• vakantie → vakanties
• blad → bladeren

Een samenstelling bestaat uit twee of meer woorden die aan elkaar worden geschreven, bijvoorbeeld dorpskerk en oorlogsgebied. Hoor je een tussen-s, dan schrijf je die ook.

Bij beide/beiden, meeste/meesten en sommige/sommigen kijk je of het woord naar personen verwijst en of er een zelfstandig naamwoord achter staat.

• Mijn beide broers zijn langer dan ik.
• Mijn zussen sporten beiden.
• De winkels gingen beide failliet.