Samenvatting · Nederlands · mavo 3 Stijlfiguren en beeldspraak herkennen en uitleggen

Schrijvers en dichters zeggen dingen vaak anders dan je verwacht, om je iets te laten zien of voelen. Na deze samenvatting herken je de belangrijkste stijlfiguren, kun je ze met een voorbeeld benoemen en leg je uit welk effect ze hebben.

Letterlijk en figuurlijk

Een zin is letterlijk als hij precies betekent wat er staat: "De kat zit op de mat." Een zin is figuurlijk als hij iets anders bedoelt dan wat er staat: "Het regent pijpenstelen" betekent niet dat er pijpenstelen uit de lucht vallen, maar dat het heel hard regent.

Beeldspraak

Bij beeldspraak zeg je iets met behulp van een beeld.

• Vergelijking: twee dingen worden met elkaar vergeleken met behulp van als, zoals of net als. "Hij is zo sterk als een beer."
• Metafoor: een vergelijking zonder als of zoals. Het ene wordt het andere. "Mijn kamer is een varkensstal."
• Personificatie: iets dat geen mens is, krijgt menselijke eigenschappen. "De wind fluistert door de bomen."
• Symbool: iets dat staat voor een abstract begrip. De witte duif is een symbool voor vrede.

Overdrijven en verzachten

• Hyperbool: een bewuste overdrijving. "Ik sta hier al een eeuwigheid te wachten."
• Understatement: iets bewust kleiner maken dan het is. Na een uur stortregen zegt iemand: "Het is een beetje nat vandaag."
• Eufemisme: iets onaangenaams zacht zeggen. "Hij is heengegaan" in plaats van "Hij is dood."
• Ironie: je zegt het tegenovergestelde van wat je bedoelt, vaak om te spotten. Het stortregent en je zegt: "Wat een prachtig weer."

Klank en herhaling

• Alliteratie: woorden vlak na elkaar beginnen met dezelfde klank. "Mijn moeder maakt mooie muziek."
• Onomatopee: een woord dat een geluid nabootst. "De bal viel met een plons in het water."
• Herhaling: een woord of zinsdeel komt meerdere keren terug voor nadruk. "Het regende en het regende en het regende."

Zinsvorm

• Retorische vraag: een vraag waarop je geen antwoord verwacht. "Wie wil er nu niet rijk zijn?"
• Tegenstelling: twee tegengestelde dingen naast elkaar. "In de stad is het druk, op het platteland is het stil."
• Oxymoron: twee woorden die elkaar tegenspreken, in één uitdrukking. "Een oorverdovende stilte."
• Climax: woorden of zinnen die steeds sterker worden. "Hij was boos, woedend, razend."

Overzicht

Het effect uitleggen

Bij examenvragen moet je vaak niet alleen de stijlfiguur noemen, maar ook uitleggen wat die doet. Gebruik dit patroon: stijlfiguur, citaat, effect.

Bij het effect kun je denken aan:

Valkuilen

• Een vergelijking heeft als of zoals, een metafoor niet. Zeg je "Hij is een leeuw", dan is dat een metafoor. Zeg je "Hij is sterk als een leeuw", dan is het een vergelijking.
• Bij personificatie moet iets dat geen mens is, menselijk handelen. "De bakker bakt brood" is dus geen personificatie.
• Ironie zegt het tegenovergestelde, understatement maakt iets kleiner dan het is. Bij ironie klopt wat er staat dus niet, bij understatement klopt het wel, maar het is te zwak.
• Alliteratie gaat om de klank, niet om de letter. Kat en cadeau beginnen allebei met een k-klank, ook al schrijf je het tweede woord met een c.
• Ook vaste uitdrukkingen zoals "de kat uit de boom kijken" zijn figuurlijk: niemand kijkt echt uit een boom. Dat betekent: eerst afwachten hoe iets gaat.

In het kort

• Letterlijk betekent wat er staat, figuurlijk betekent iets anders.
• Beeldspraak: vergelijking (met als), metafoor (zonder als), personificatie en symbool.
• Overdrijven of verzachten: hyperbool, understatement, eufemisme en ironie.
• Klank en herhaling: alliteratie, onomatopee en herhaling. Zinsvorm: retorische vraag, tegenstelling, oxymoron en climax.
• Noem bij een examenvraag eerst de stijlfiguur, dan het citaat, dan het effect.
• Een effect is bijvoorbeeld nadruk, humor, beeldend maken of een gevoel oproepen.