Samenvatting · Nederlands · mavo 3 Woordenschat en woordgebruik: betekenisrelaties en connotatie

Een grote woordenschat helpt je bij lezen, schrijven en bij het examen. Niet elk woord betekent precies hetzelfde als een ander woord dat erop lijkt. In deze samenvatting leer je de belangrijkste betekenisrelaties, het verschil tussen letterlijke betekenis en bijbetekenis, en hoe je de betekenis van een onbekend woord afleidt.

Denotatie en connotatie

• De denotatie is de letterlijke, neutrale betekenis van een woord. Je vindt die in het woordenboek.
• De connotatie is de bijbetekenis: het gevoel dat een woord oproept. Die kan positief, negatief of neutraal zijn.

Schrijvers kiezen een woord vaak bewust om een gevoel op te wekken. Een jongen die loopt is iets anders dan een jongen die slentert.

Synoniemen en antoniemen

• Synoniemen hebben (bijna) dezelfde betekenis: begin en start, mooi en fraai, snel en vlug. Meestal verschillen ze toch een beetje in connotatie of stijl: kind is neutraal, kleintje klinkt liever.
• Antoniemen zijn tegenstellingen: warm en koud, aankomen en vertrekken, blij en verdrietig.

Overkoepelend en ondergeschikt

Soms is het ene woord een groep waar het andere woord bij hoort.

• Het hyperoniem is de overkoepelende term: meubel.
• De hyponiemen zijn de woorden eronder: stoel, tafel, kast.

Stoel en tafel zijn dus geen synoniemen van elkaar, maar allebei hyponiemen van meubel.

Woorden met meer betekenissen

Veel woorden hebben meer dan één betekenis. De context bepaalt welke bedoeld is.

• Homoniemen klinken en schrijven hetzelfde, maar hebben een andere betekenis: bank (om op te zitten) en bank (waar je geld hebt).
• Meerdere betekenissen van één woord: de kop van een mens, de kop van een krant, de kop van een brief.

Register: formeel en informeel

Het register is de stijl die bij een situatie past.

Een goed schrijver kiest het register dat bij de lezer past. In een brief aan de directeur schrijf je dus niet "Hé mevrouw, wat leuk dat je terugschrijft".

Vaste uitdrukkingen

Een gezegde of spreekwoord heeft een figuurlijke betekenis die je niet uit de losse woorden afleidt.

• Iemand in de maling nemen = iemand voor de gek houden.
• Er geen gras over laten groeien = er snel werk van maken.
• Wie niet waagt, die niet wint. = je moet iets durven om resultaat te halen.

Gebruik zo'n uitdrukking alleen als je zeker weet wat die betekent.

De betekenis van een onbekend woord afleiden

Kom je een woord tegen dat je niet kent? Gebruik dan deze stappen.

Een uitgewerkt voorbeeld

Lees deze zin: De politie arresteerde de dief nadat hij het pand had geplunderd.

• Connotatie: geplunderd is sterker en negatiever dan leeggehaald. De schrijver wil dat je de dief veroordeelt.
• Synoniem: pand en gebouw zijn bijna synoniemen, maar pand klinkt zakelijker.
• Hyperoniem: dief hoort bij het overkoepelende woord misdadiger.
• Register: arresteerde is neutraal tot formeel. Oppakken is informeler.

Zo laat je op het examen zien dat je let op woordkeuze: je noemt het woord, zegt wat het betekent en wat het effect op de lezer is.

Veelgemaakte fouten

• Denken dat een synoniem altijd hetzelfde klinkt. Controleer de connotatie en het register.
• Een figuurlijke uitdrukking letterlijk nemen of juist verkeerd gebruiken.
• Een woord kiezen dat te formeel of te informeel is voor de situatie.
• Op het examen een woord overslaan dat je niet kent, terwijl de zin eromheen de betekenis verraadt.

In het kort

• Denotatie is de letterlijke betekenis, connotatie de bijbetekenis.
• Synoniemen lijken op elkaar, antoniemen zijn tegenstellingen.
• Hyperoniem = overkoepelend woord, hyponiem = woord eronder.
• Het register (formeel of informeel) moet bij de situatie passen.
• Een onbekend woord leid je af uit de zin, uit woorddelen en uit bekende woorden.