Samenvatting · Nederlands · vmbo 2 Woordsoorten herkennen: elk woord in een zin op zijn plek

Elk woord in een zin heeft een vaste taak. Als je weet welke woordsoort een woord is, snap je zinnen beter en kun je ze later ook ontleden. Na deze samenvatting ken je de tien woordsoorten, weet je hoe je ze herkent en kun je elk woord in een zin benoemen.

Het overzicht

Werkwoord

Een werkwoord verandert in de tijd: ik loop, ik liep. Dat is ook de beste proef. Zet de zin in een andere tijd en kijk welk woord verandert.

In één zin kunnen meer werkwoorden staan: ik heb gewerkt. Het hele werkwoord (de infinitief) eindigt meestal op -en: werken, lopen, fietsen.

Zelfstandig naamwoord

Een zelfstandig naamwoord kun je meestal een lidwoord geven en in het meervoud zetten of verkleinen: de fiets, de fietsen, het fietsje.

• Een soortnaam noemt een soort: school, hond, stad. Die schrijf je met een kleine letter.
• Een eigennaam noemt één bepaalde persoon of plaats: Mila, Utrecht, Albert Heijn. Die schrijf je met een hoofdletter.
• Een zelfstandig naamwoord kan concreet zijn (je kunt het aanraken: tafel) of abstract (je kunt het niet aanraken: angst, geluk).

Lidwoord

Er zijn drie lidwoorden. De en het zijn bepaalde lidwoorden, een is een onbepaald lidwoord. Voor meervoud gebruik je altijd de: de huizen. Een verkleinwoord is altijd een het-woord: het huisje.

Bijvoeglijk naamwoord

Een bijvoeglijk naamwoord hoort bij een zelfstandig naamwoord en zegt hoe het is. Je kunt er meestal erg of heel voor zetten: heel mooi, erg groot.

Krijgt het een -e? Let op de regel:

• De-woord of meervoud: altijd een -e: de grote fiets, de grote fietsen, een grote fiets.
• Het-woord: met het, dit, dat of een woord als mijn of jouw een -e (het grote huis, mijn grote huis), met een of zonder lidwoord geen -e (een groot huis).

Staat het woord niet vóór een zelfstandig naamwoord, dan krijgt het geen -e. Let op het verschil:

• Zegt het woord iets over een zelfstandig naamwoord via is, wordt of blijft (de fiets is groot, de soep wordt koud), dan is het nog steeds een bijvoeglijk naamwoord.
• Zegt het woord iets over het werkwoord (ze zingt mooi, hij loopt snel), dan noem je het een bijwoord. Mooi zegt hier hoe ze zingt, niet hoe zij is.

Voornaamwoord

Een voornaamwoord staat in plaats van een zelfstandig naamwoord of hoort erbij. Er zijn verschillende soorten.

Voorzetsel en voegwoord

Een voorzetsel staat voor een zelfstandig naamwoord en geeft een verband aan. Het kan gaan om plaats (in de tas, op de tafel), tijd (na de les, in de zomer) of manier (met een pen). Een voorzetsel verandert nooit.

Een voegwoord verbindt twee woorden of twee zinnen. Er zijn twee soorten.

• Nevenschikkende voegwoorden verbinden gelijke delen: en, maar, want, of, dus. De zin erna houdt de gewone woordvolgorde, met de persoonsvorm op de tweede plaats: Ik blijf thuis, want het regent.
• Onderschikkende voegwoorden maken een zin afhankelijk van een andere zin: omdat, dat, als, toen, terwijl, hoewel, nadat, voordat. De persoonsvorm staat dan achteraan: Ik blijf thuis, omdat het regent.

Bijwoord, telwoord en tussenwerpsel

Een bijwoord zegt iets over een werkwoord, bijvoorbeeld wanneer of waar iets gebeurt. Het verandert nooit en krijgt geen -e.

• plaats: hier, daar, thuis
• tijd: gisteren, nu, altijd, nooit, vaak
• manier of mate: graag, erg, heel
• ontkenning: niet

Een telwoord noemt een aantal. Een hoofdtelwoord zegt hoeveel (twee, honderd), een rangtelwoord zegt de volgorde (eerste, tweede). Woorden als veel, weinig en enkele noem je onbepaalde telwoorden.

Een tussenwerpsel staat los van de zin en drukt een gevoel uit: ach, oei, hoera.

Zo bepaal je de woordsoort

• werkwoorden: fietste, neemt
• zelfstandige naamwoorden: broer, school, bus
• bezittelijk voornaamwoord: mijn
• persoonlijk voornaamwoord: hij
• bijvoeglijk naamwoord: jongste
• bijwoorden: gisteren, vandaag
• voorzetsel: naar
• nevenschikkend voegwoord: maar
• lidwoord: de

Valkuilen

• Dezelfde vorm kan in een andere zin een andere woordsoort zijn. In "Het licht gaat aan" is licht een zelfstandig naamwoord, in "De tas is licht" een bijvoeglijk naamwoord en in "Ik licht je in" een werkwoord.
• Dat is soms een aanwijzend voornaamwoord ("Dat boek is mooi") en soms een voegwoord ("Ik denk dat het regent").
• Een eigennaam is ook een zelfstandig naamwoord, maar dan met een hoofdletter.
• Een voorzetsel hoort bij een zelfstandig naamwoord: buiten de school. Staat het woord los, zoals in "Het is koud buiten", dan is het een bijwoord.

In het kort

• Tien woordsoorten: werkwoord, zelfstandig naamwoord, lidwoord, bijvoeglijk naamwoord, voornaamwoord, voorzetsel, voegwoord, bijwoord, telwoord en tussenwerpsel.
• Een werkwoord herken je doordat het in de tijd verandert.
• Een zelfstandig naamwoord kan een lidwoord en een meervoud krijgen.
• Een bijvoeglijk naamwoord hoort bij een zelfstandig naamwoord en krijgt vaak een -e.
• Een bijwoord zegt iets over het werkwoord (ze zingt mooi) en krijgt nooit een -e.
• Voornaamwoorden zijn persoonlijk, bezittelijk, aanwijzend, vragend of onbepaald.
• Nevenschikkende voegwoorden laten de zin zoals hij is, onderschikkende zetten de persoonsvorm achteraan.