Samenvatting · Kunst · vwo 6 Popart, hyperrealisme, opart en minimalisme

Popart, hyperrealisme, opart en minimalisme

Overzicht: kunst na het abstract expressionisme

Vanaf de jaren vijftig en zestig reageren verschillende kunststromingen op de nadruk die het abstract expressionisme legt op persoonlijke expressie, emotie en het zichtbare handschrift van de kunstenaar. Popart, hyperrealisme, opart en minimalisme kiezen ieder een andere verhouding tot werkelijkheid, massamedia, techniek en de rol van de kunstenaar.

Popart: populaire cultuur als onderwerp en materiaal

Kenmerken

• Popart is de afkorting van popular art.
• De stroming ontstaat gelijktijdig in de Verenigde Staten en Engeland.
• Popartkunstenaars gebruiken beelden uit de consumptiemaatschappij en massamedia:
  • reclame;
  • strips;
  • tijdschriften en kranten;
  • gebruiksvoorwerpen;
  • beroemdheden.
• De beeldtaal is vaak afstandelijk, onpersoonlijk, vlak en grafisch.
• Popart vervaagt de grens tussen:
  • kunst en het gewone leven;
  • hoge en lage cultuur;
  • elite en massa.

Richard Hamilton geldt als een van de eerste popartkunstenaars. In zijn collage Wat is het nu eigenlijk dat de woningen van vandaag zo anders, zo aantrekkelijk maakt? gebruikt hij afbeeldingen uit tijdschriften. Zowel materiaal als inhoud verwijzen dus naar de consumptiemaatschappij.

Amerikaanse popart: ironie en massaproductie

De Amerikaanse popart vormt een reactie op het abstract expressionisme. Waar abstract expressionisten persoonlijke gevoelens en spontane penseelvoering centraal stellen, lijken popartwerken juist mechanisch en onpersoonlijk.

• Roy Lichtenstein schildert bijvoorbeeld enorme penseelstreken, maar geeft die vlak en grafisch weer.
• In Groot schilderij nr. 6 gebruikt hij scherpe kleurvlakken, dikke zwarte contouren en een raster van stippen.
• Dit raster verwijst naar strips en reclame, waar stippen goedkoop verschillende tinten suggereren.
• Zijn werk is een ironisch commentaar op het serieuze en emotioneel beladen abstract expressionisme: een persoonlijke penseelstreek wordt bij Lichtenstein een gestileerd, bijna industrieel beeld.

Andy Warhol gebruikt letterlijk foto’s uit kranten en tijdschriften. Hij verheft de zeefdruktechniek, die vooral met reclame wordt geassocieerd, tot kunst.

Bij zeefdruk wordt een lichtgevoelige laag op een zeef aangebracht. Waar de afbeelding de belichting tegenhoudt, blijft de laag oplosbaar. Na het uitspoelen ontstaan open delen in de zeef. Met een rakel wordt inkt over de zeef verdeeld, zodat deze door de open delen op het materiaal wordt gedrukt.

Warhol gebruikt de techniek vanwege de mogelijkheden voor herhaling en kleurvariatie.

• In het Marilyn-tweeluik verschijnt Marilyn Monroe steeds opnieuw in felle kleuren en vervagende zwart-witafdrukken.
• Beroemdheden worden voorgesteld als producten voor de massa.
• In Tweemaal groene ramp maakt de herhaling van een ongeluk de voorstelling juist banaal.
• Daarmee toont Warhol hoe massamedia mensen laten wennen aan afschuwelijke beelden.

Warhols bedrijf The Factory produceert veel van zijn werken. Zijn kunst wordt daardoor zelf een massaproduct: de kunstenaar laat het persoonlijke handschrift grotendeels verdwijnen.

Engelse popart en combine paintings

De Engelse popart heeft vaak een minder directe relatie met reclame dan de Amerikaanse popart.

• David Hockney keert zich tegen de banaliteit van de massamedia en benadrukt zijn individuele keuzevrijheid.
• In Een grotere plons schildert hij een zwembad en een opspattende plons.
• De plons is niet spontaan geschilderd zoals bij action painting, maar beheerst en grafisch opgebouwd uit lichtblauwe gebieden en fijne witte lijnen.
• Hockney combineert vlakke, geometrische vormen met enkele ruimtelijke elementen, zoals de gele duikplank en de schaduw onder de dakrand.

Robert Rauschenberg maakt combine paintings. Hij combineert schilderkunst met foto’s, ansichtkaarten, kranten, opgezette dieren, collages en andere gevonden voorwerpen. In Factum I en Factum II ondermijnt hij het idee dat een kunstwerk uniek en authentiek moet zijn. De werken lijken sterk op elkaar, maar zijn bewust gemaakt als ironisch commentaar op het abstract expressionisme.

Nouveau réalisme: afval, toeval en consumptie

Het nouveau réalisme is vooral een Franse variant binnen popart. Deze kunstenaars tonen vaker de gebruikte, lelijke of afgedankte kanten van de consumptiemaatschappij.

• Arman maakt accumulations: ophopingen van herkenbare, vaak identieke afgedankte objecten. In Lang parkeren zijn bijna zestig auto’s ingebed in beton en daardoor onbruikbaar.
• Daniel Spoerri maakt assemblages met achtergelaten voorwerpen en voedselresten van restauranttafels. Hij gebruikt objets trouvés en laat het toeval bepalen hoe de compositie ontstaat. Zijn werk verwijst naar vergankelijkheid en kan worden opgevat als een vanitasstilleven.
• Mimmo Rotella maakt décollages van over elkaar geplakte en deels weggescheurde posters. Door krassen, scheuren en lagen verdwijnen de oorspronkelijke reclame- of filmaffiches gedeeltelijk. De voorstelling wordt abstracter en krijgt textuur.

Hyperrealisme: de werkelijkheid als fotografisch beeld

Hyperrealisme, ook wel fotorealisme, ontstaat vanaf 1960 en bouwt voort op de figuratie en onderwerpen van popart. Hyperrealisten vergroten hun onderwerpen sterk uit en werken vaak aan de hand van foto’s. Het resultaat lijkt levensechter dan directe waarneming.

Kenmerken

• Extreme detaillering en vergroting.
• Afstandelijke, technisch virtuoze weergave.
• Vaak gebaseerd op fotografie.
• Reflecties, huid, materialen en oppervlakken worden zeer nauwkeurig geschilderd of gevormd.
• De inhoud en persoonlijke emotie zijn meestal minder belangrijk dan de technische uitvoering.

In Richard Estes’ Times Square zijn straatbeeld, etalage, reclame en reflecties allemaal haarscherp. Dit is echter dan echt, omdat het menselijke oog niet alle onderdelen van zo’n complexe scène tegelijk scherp kan waarnemen.

Scherptediepte is het gebied dat scherp wordt weergegeven van dichtbij tot veraf. Een grote scherptediepte betekent dat een groot gebied scherp is; bij geringe scherptediepte is slechts een beperkt deel scherp.

Chuck Close gebruikt juist fotografische beperkingen. In zijn portret van Richard Serra zijn de ogen scherp, maar neus en oren waziger. Ook is de neus door de bolling van de lens vergroot. Close neemt dus niet alleen de nauwkeurigheid, maar ook de vertekeningen van fotografie over.

Duane Hanson maakt levensgrote beelden die van levende modellen worden afgegoten. Hij gebruikt siliconenrubber voor mallen en vult deze met polyesterhars en glasvezel. Daarna beschildert hij de beelden en voegt hij echte haren en glazen ogen toe. Bestaande kleding en voorwerpen versterken de illusie.

Hanson wijkt inhoudelijk af van veel hyperrealisten: zijn beelden vormen een kritisch commentaar op de consumptiemaatschappij. Hij toont onder meer toeristen, zwervers, poetsvrouwen en winkelende mensen uit de onderste lagen van de bevolking. De levensechtheid maakt de beschouwer ongemakkelijk, omdat langdurig en van dichtbij kijken naar een onbekende sociaal ongewoon is.

Opart: waarneming als onderwerp

Opart is de afkorting van optical art. Deze stroming richt zich op de ervaring van kijken. Opartkunst is abstract: er is geen inhoudelijke voorstelling, maar de optische werking staat centraal.

De stroming sluit aan bij:

• trompe-l’oeil: misleiding van het oog, bijvoorbeeld door verkorting;
• pointillisme: optische menging van kleuren door stippen naast elkaar te plaatsen.

Opartkunstenaars werken met kleurcontrasten, herhaling en geometrische vormen. Daardoor kan een stilstaand werk lijken te bewegen, te vibreren of diepte te hebben.

• Bridget Riley gebruikt herhaalde vierkanten en golvende patronen. In Beweging in vierkanten worden de vierkanten smaller, waardoor ze naar een punt lijken te stromen.
• In Staar 3 spelen beeld en nabeeld een rol: het oog roept complementaire kleuren op die niet daadwerkelijk op het doek staan.
• Victor Vasarely gebruikt onder meer kleurperspectief: warme kleuren, zoals rood, lijken naar voren te komen en koude kleuren, zoals blauw, lijken terug te wijken.
• Vasarely produceert zijn zeefdrukken in oplages. Daarmee verwerpt hij het idee dat kunst altijd uniek moet zijn.
• Jesús Soto maakt virtuele volumes. In Bol ontstaat de indruk van een driedimensionale bol uit hangende staven. De bol verschijnt of verdwijnt afhankelijk van het standpunt van de beschouwer.

Minimalisme: wat je ziet, is wat er is

Minimalisme of minimal art reduceert kunst tot elementaire vormen, industriële materialen, ritme en herhaling. Het werk moet volledig op zichzelf staan; een verhaal, emotie of symbolische betekenis is overbodig.

Kenmerken

• Eenvoudig, onpersoonlijk en objectief.
• Abstracte geometrische basisvormen.
• Ritme, herhaling en seriële ordening.
• Industrieel of fabrieksmatig vervaardigd materiaal.
• Het handschrift van de kunstenaar wordt onderdrukt.
• Sokkel en ornament worden vaak weggelaten.

Frank Stella maakt hard edge-schilderijen: scherp afgebakende kleurvlakken zonder schilderkundige illusie van diepte. In Newstead Abbey volgen regelmatige lijnen de afwijkende omtrek van het doek. Dit is een shaped canvas. De zwarte lijnen zijn restvormen tussen de grijze vlakken.

Sol LeWitt ontwikkelt conceptueel minimalisme. Hij rangschikt primaire wiskundige vormen in series van open en gesloten eenheden. In zijn seriële werken treedt per onderdeel een minimale verandering op. Het intellectuele concept en de systematiek zijn belangrijker dan een expressieve uitvoering.

Donald Judd maakt objecten met industrieel vervaardigde blokken. Zij lijken op ornamentloze miniatuurgebouwen en bestaan uitsluitend uit vorm, materiaal, ritme en ruimte.

Carl Andre plaatst onbewerkte metalen platen direct op de vloer. In Koper- en zinkvlakte vormen koper- en zinkplaten een schaakbordachtig patroon. Bezoekers mogen erover lopen, waardoor het onderscheid tussen kunstwerk en omgeving vervaagt.

Voorbeeld