Samenvatting · Kunst · vwo 6 Postmodernisme en naoorlogse kunst

Postmodernisme en naoorlogse kunst

Historische en maatschappelijke context: 1945–1990

• Na de Tweede Wereldoorlog staat Europa in het teken van wederopbouw, economische groei en een toenemende samenwerking tussen Europese landen. Het Verdrag van Parijs (1951) vormt een belangrijke stap naar vrede en welvaart.
• Tegelijk blijft de wereld politiek verdeeld door de Koude Oorlog (1945–1991):
  • het kapitalistische Westen staat onder leiding van de Verenigde Staten;
  • het communistische Oosten staat onder leiding van de Sovjet-Unie.
• De tegenstelling leidt tot een periode van gewapende vrede: er is geen directe oorlog tussen de supermachten, maar de dreiging van een atoomoorlog is voortdurend aanwezig.
• Vanaf de jaren vijftig neemt de welvaart in West-Europa sterk toe. Daardoor groeit de consumptiemaatschappij: steeds meer mensen kunnen luxe goederen kopen, zoals auto’s, televisies, platenspelers en huishoudelijke apparaten.
• Massamedia, reclame, televisie en popmuziek zorgen voor een internationale massacultuur. Informatie, beelden en trends verspreiden zich snel.
• Door gastarbeid, migratie, toerisme en media ontstaat een smeltkroes van culturen. Grenzen tussen nationale en culturele identiteiten vervagen.

Jeugdculturen, massacultuur en maatschappelijke emancipatie

• Jongeren zetten zich in de jaren zestig af tegen de normen en waarden van hun ouders. Zo ontstaan subculturen of jeugdculturen.
• De hippies verwerpen oorlog, materialisme en autoriteit. Hun flowerpowercultuur benadrukt vrede, liefde, vrijheid, kleurrijke kleding en lang haar.
• The Beatles laten zien dat de grens tussen hoge en lage cultuur vervaagt:
  • hun album Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band combineert verschillende muziekstijlen;
  • er klinkt onder meer een Indiase sitar en een symfonieorkest;
  • de platenhoes van Peter Blake gebruikt het kunsthistorische genre van het groepsportret;
  • beroemde personen zoals Karl Marx, Marilyn Monroe en Sigmund Freud worden onderdeel van de massacultuur.
• Kunst en populaire cultuur gaan hierdoor steeds sterker samen. Een popplaat, reclamebeeld, filmster of gebruiksvoorwerp kan ook een kunstzinnige betekenis krijgen.

Feminisme en strijd voor gelijke rechten

• De tweede feministische golf ontstaat vanaf de jaren zestig.
• Het feminisme streeft naar vrouwenemancipatie: gelijke rechten en kansen voor mannen en vrouwen.
• Een belangrijk uitgangspunt is ‘baas in eigen buik’: vrouwen willen zelf beslissen over hun lichaam, seksualiteit, relaties en abortus.
• Ook homoseksuelen en Afro-Amerikanen strijden voor gelijke rechten.
• De Guerrilla Girls leveren vanaf 1985 kritiek op seksisme en racisme in de kunstwereld:
  • zij zijn anoniem en dragen gorillamaskers;
  • zij voeren guerrillaprotestacties uit bij musea en tentoonstellingen;
  • hun posters combineren humor met feiten en statistieken.
• Hun poster Do women have to be naked to get into the Met. Museum? wijst op een tegenstelling: minder dan 5% van de kunstenaars in de moderne-afdelingen is vrouw, terwijl 85% van de naakten vrouwelijk is.

Kenmerken van postmodernistisch denken

• Postmodernisme is een globale term voor cultuur en kunst in de tweede helft van de twintigste eeuw. Het volgt op het modernisme.
• Waar modernisten geloven in vooruitgang, vernieuwing en universele oplossingen, twijfelen postmodernisten aan één vaste waarheid, één juiste stijl of één lineaire kunstgeschiedenis.
• Volgens filosoof Jean-François Lyotard zijn de grote verhalen voorbij. Grote verhalen, zoals het christendom en marxisme, pretenderen een algemene waarheid te geven.
• Postmodernisten gaan ervan uit dat er slechts individuele waarheden bestaan:
  • iedereen interpreteert woorden, beelden en geluiden vanuit een eigen geschiedenis en context;
  • een kunstwerk heeft daarom geen volledig vaste betekenis;
  • betekenis verandert per toeschouwer, tijd en situatie.
• Roland Barthes formuleert dit als: “De auteur [of kunstenaar] is dood.”
  • De bedoeling van de kunstenaar bepaalt dus niet definitief wat een kunstwerk betekent.
  • De beschouwer produceert mede de betekenis.

Identiteit als veranderlijke constructie

• In het postmodernisme is identiteit niet stabiel of vaststaand. Mensen kunnen verschillende rollen aannemen en hun identiteit steeds aanpassen.
• Cindy Sherman onderzoekt dit in haar serie Filmstills.
  • Zij maakt zelfportretten die niet werkelijk over haar persoonlijke identiteit gaan.
  • Zij speelt stereotiepe vrouwenrollen, zoals huisvrouw, hoer of hulpeloos meisje.
  • De foto’s lijken scènes uit bestaande films, maar verwijzen naar films die niet bestaan.
• Sherman creëert dus een werkelijkheid die geen werkelijkheid is: een beeld van een beeld. Daarmee laat zij zien dat identiteit mede wordt gevormd door bestaande media- en cultuurbeelden.

Authenticiteit, reproductie en aura

• Walter Benjamin schrijft in 1936 over technische reproduceerbaarheid in zijn essay Het kunstwerk in het tijdperk van zijn technische reproduceerbaarheid.
• Fotografie en film maken het mogelijk om kunst op grote schaal te verspreiden. Tegenwoordig is dat nog sterker door internet en digitale afbeeldingen.
• Benjamin ziet een democratisch voordeel:
  • kunst wordt toegankelijk voor meer mensen;
  • een afbeelding van de Mona Lisa is snel, goedkoop en overal beschikbaar.
• Daartegenover staat het verlies van het aura:
  • het aura is de bijzondere ervaring van het originele, unieke kunstwerk;
  • een digitale reproductie vervangt niet de ervaring van het daadwerkelijke schilderij in Parijs.
• In het postmodernisme wordt authenticiteit minder vanzelfsprekend belangrijk. De vraag ontstaat of het tastbare origineel wel belangrijker is dan alle reproducties, citaten en interpretaties eromheen.

Eclecticisme, intertekstualiteit en de vervagende grens tussen kunst en kitsch

• Postmodernisten beschouwen radicale vernieuwing als onnodig en onmogelijk: volgens hen is alles in zekere zin al eens gedaan.
• Daarom gebruiken zij bestaande stijlen, beelden en kunstwerken opnieuw. Dit heet eclecticisme: het combineren van verschillende stijlen uit verschillende tijden.
• De postmodernistische houding wordt samengevat in de uitspraken:
  • ‘less is a bore’;
  • ‘form follows fun’.
• Deze uitspraken keren zich tegen modernistische uitgangspunten als ‘less is more’ en ‘form follows function’.

• In de architectuur gebruikt Ricardo Bofill klassieke elementen zoals halfzuilen, cannelures en timpaanachtige vormen, maar combineert die met eigentijdse industriële materialen zoals spiegelend glas.
• In het centrum van Zaandam worden traditionele groene houten voorgevels uit de Zaanstreek in allerlei varianten herhaald en uitvergroot. Het resultaat is speels, maar wordt ook wel als Disney-achtig themapark gezien.
• Michael Graves maakt voor Alessi een fluitketel met kleur en een vogeltje dat fluit wanneer het water kookt. Functioneel ontwerp krijgt zo ook een humoristisch en decoratief karakter.
• Jeff Koons maakt met Michael Jackson en Bubbles een levensgroot, goudbeschilderd porseleinen beeld. Het onderwerp is een popster en het materiaal verwijst naar kitscherige porseleinen beeldjes. Daarmee vervaagt de grens tussen kunst en banale cultuur.

Intertekstualiteit

• Intertekstualiteit betekent dat kunstwerken in een netwerk van verwijzingen met elkaar verbonden zijn.
• Een postmodern kunstwerk kan verwijzen naar oudere kunst, populaire beelden, reclame, mode, architectuur of media.
• Niet elke verwijzing is bewust door de kunstenaar aangebracht; associaties hangen ook af van de kennis en achtergrond van de beschouwer.
• Daardoor is het vaak onmogelijk om één oorspronkelijk beeld, één vaste betekenis of één origineel aan te wijzen.

Abstract expressionisme: 1946–1960

• Het abstract expressionisme ontstaat vlak na de Tweede Wereldoorlog vooral in New York.
• Het is geen uniforme stijl, maar een algemene aanduiding voor kunstenaars die grotendeels abstract werken en breken met traditionele schilderkunstige conventies.
• Amerika krijgt hierbij een leidende positie, mede doordat Europese kunstenaars tijdens crisis en oorlog naar Amerika zijn gevlucht.
• Binnen het abstract expressionisme bestaan twee belangrijke richtingen: colorfield painting en action painting.

Colorfield painting

• Barnett Newman schildert grote kleurvelden, zoals in Wie is er bang voor rood, geel en blauw III.
• Zijn schilderijen lijken eenvoudig, maar de verf is zorgvuldig in meerdere transparante lagen aangebracht.
• Door deze gelaagdheid krijgen de kleurvlakken diepte en ruimtelijkheid. De randen zijn brokkelig en niet strak afgebakend.
• Een restauratie met een verfroller vernietigde deze subtiele verfbehandeling: het rode vlak werd monochroom en vlak, waardoor de oorspronkelijke werking verdween.
• Newman wil dat het kijken zelf een sublieme, bijna meditatieve ervaring veroorzaakt.
• Mark Rothko bereikt een vergelijkbaar effect met zwevende kleurvlakken met diffuse, pluizige contouren. Door dunne lagen verf lijken kleuren te gloeien en vibreren.

Action painting

• Jackson Pollock werkt niet op een ezel, maar op een groot doek op de vloer.
• Hij smijt, spat, giet en druppelt verf op het doek. De verfsporen heten drippings.
• Omdat Pollock rondom het doek beweegt en de verf gelijkmatig over het hele vlak verdeelt, ontstaat een overall-compositie: geen enkel deel is belangrijker dan een ander deel.
• Het schilderij is vooral een registratie van lichamelijke actie en tijd. De handeling van het schilderen is belangrijker dan een vooraf gepland eindbeeld.
• Willem de Kooning is eveneens action painter, maar laat figuratie niet volledig los. In Vrouw I verwijst hij naar uiteenlopende vrouwbeelden, van prehistorische vruchtbaarheidsgodinnen tot pin-upgirls.
• De Kooning werkt ogenschijnlijk wild, maar neemt telkens afstand, kijkt, beslist en brengt vervolgens doelbewust een veeg of toets aan.

Cobra: vrijheid, spontaniteit en oerkunst

• Cobra bestaat van 1948 tot 1951 en is genoemd naar Kopenhagen, Brussel en Amsterdam.
• Belangrijke kunstenaars zijn Karel Appel, Asger Jorn en Constant.
• Cobra verzet zich tegen regels, academische conventies en de remmende patronen van de westerse cultuur.
• De groep zoekt naar spontaniteit, vrijheid, fantasie en directheid. Kindertekeningen zijn een belangrijke inspiratiebron.
• Cobra-kunst is vaak herkenbaar aan:
  • felle kleuren;
  • dikke zwarte contouren;
  • pasteus aangebrachte verf;
  • primitieve, naïeve vormentaal;
  • weinig perspectief, lichtval of diepte;
  • fantasiewezens en expressieve vormen.
• Karel Appels Vrijheidsschreeuw lijkt kinderlijk, maar juist die onbevangenheid verbeeldt artistieke vrijheid en het bevrijdende gevoel na de oorlog.
• Cobra laat zich ook inspireren door oerkunst, zoals prehistorische kunst, Afrikaanse kunst en volkskunst.
• In Appels Staande figuur versterken hout, boomschors, spijkers en grove beschildering het rauwe karakter van het beeld.
• Constant gebruikt in De vrijheid is aan ons een overall-compositie zonder hiërarchie tussen voor- en achtergrond. De kleuren rood, wit en blauw verwijzen naar de Franse Revolutie en haar idealen: vrijheid, gelijkheid en broederschap.
• Wanneer Cobra in 1951 uiteenvalt door geldgebrek en onderlinge verschillen, verandert Constant de titel in De vrijheid is na ons. Daarmee uit hij twijfel of kunst werkelijk vrij kan zijn binnen een niet-vrije samenleving.

Voorbeeld