Samenvatting · Kunst · vwo 6 Conceptkunst, performance, environments en landart

Postmoderne kunstvormen vanaf 1960

Algemene kenmerken

Vanaf ongeveer 1960 verleggen kunstenaars de aandacht van het traditionele kunstobject naar ideeën, processen, gebeurtenissen, ruimte, lichaam en natuur. Kunst hoeft daardoor niet meer te bestaan uit een schilderij of beeldhouwwerk dat permanent in een museum staat.

Belangrijke uitgangspunten van deze postmoderne kunstvormen zijn:

• De betekenis en het concept kunnen belangrijker zijn dan schoonheid of technisch vakmanschap.
• Kunstenaars doorbreken grenzen tussen disciplines, bijvoorbeeld tussen beeldende kunst, theater, muziek, dans en politiek.
• De toeschouwer krijgt vaak een actievere rol: als deelnemer, lichamelijk aanwezige of iemand die het werk interpreteert.
• Veel werken zijn tijdelijk, veranderlijk of plaatsgebonden.
• Fotografie, video, schetsen en teksten kunnen kunstwerken documenteren, maar zijn niet altijd het kunstwerk zelf.
• Kunst kan maatschappijkritisch, politiek, ecologisch of gericht op persoonlijke identiteit zijn.

Conceptkunst

Kernidee

Bij conceptkunst is het idee als kunstwerk het uitgangspunt. De uitvoering is vooral een middel om het concept vast te leggen of zichtbaar te maken. Het denkproces van de kunstenaar is dus belangrijker dan een fraai of duurzaam eindproduct.

Marcel Duchamp had met zijn readymades al vragen gesteld over de essentie van kunst. Conceptkunstenaars bouwen daarop voort: zij onderzoeken wat kunst is, hoe betekenis ontstaat en welke rol taal, objecten en publiek daarin spelen.

Taal, tekst en betekenis

Tekst is een belangrijk materiaal binnen conceptkunst, omdat ideeën via taal kunnen worden vastgelegd. Conceptkunst is echter niet hetzelfde als kunst met taal: tekst, letters en cijfers kunnen een rol spelen, maar het concept blijft centraal staan.

Joseph Kosuth onderzoekt de relatie tussen voorwerp, afbeelding en taal in Eén en drie stoelen uit 1965:

• een echte houten stoel;
• een foto van die stoel;
• een woordenboekdefinitie van ‘stoel’.

Deze drie onderdelen verwijzen naar hetzelfde begrip, maar zijn niet identiek. Het werk wordt pas volledig wanneer de toeschouwer nadenkt over vragen als: wat is een stoel eigenlijk, en bepaalt het voorwerp, het beeld of het woord de betekenis?

Conceptkunst in de openbare ruimte

Jenny Holzer brengt vanaf 1977 korte teksten, haar truism, in de openbare ruimte aan. Haar uitspraken verschijnen bijvoorbeeld op lichtreclames, posters en internetpagina’s. Doordat teksten op onverwachte plaatsen verschijnen, worden voorbijgangers geconfronteerd met poëtische, grappige of kritische boodschappen.

Bij Holzer is de locatie essentieel: teksten op lichtbakken van verlaten bioscopen in New York krijgen een andere betekenis dan dezelfde teksten in een boek of museum.

Concept, ordening en documentatie

Susan Hiller verzamelt de as van haar jaarlijks verbrande schilderijen in glazen maatbuizen. De loden datumlabels geven informatie over de tijd en de ordening van het werk. Zonder kennis van het concept lijken de buizen alleen een verzameling as; met die kennis worden zij een verslag van vernietigde schilderijen en van de ontwikkeling van de kunstenaar.

Maatschappelijke betrokkenheid: Joseph Beuys

Joseph Beuys is een geëngageerde kunstenaar: hij wil met kunst invloed uitoefenen op de samenleving. Zijn werk kan bestaan uit performances, installaties, tekeningen, schilderijen en sculpturen. Hij vindt de boodschap belangrijker dan een mooi kunstvoorwerp.

In Tafel met accumulator symboliseren de materialen een kritiek op technologie en vooruitgangsdenken:

• de accumulator verwijst naar opgeslagen energie;
• de klei symboliseert de aarde;
• de verbinding tussen beide suggereert dat energie aan de aarde wordt onttrokken.

Beuys gebruikt ook vet en vilt als symbolische materialen. Vet staat volgens hem in warme toestand voor gevoel, vormloosheid en chaos; in koude toestand staat vet voor ratio, orde en stevigheid. Vilt verwijst naar zijn verhaal over redding na een vliegtuigcrash in de Tweede Wereldoorlog.

Beuys ontwikkelt het idee van de sociale sculptuur: de samenleving kan door menselijke gedachten, woorden en handelingen gevormd worden als een kunstwerk. Zijn uitspraak “Iedereen is een kunstenaar” betekent dat iedereen kan bijdragen aan maatschappelijke verandering.

Stanley Brouwn

Stanley Brouwn onderzoekt afstand en beweging. Voor This Way Brouwn vraagt hij voorbijgangers een route te tekenen. Vervolgens voorziet hij de tekeningen van een stempel met “THIS WAY BROUWN” en zijn handtekening. Het werk laat zien dat een eenvoudige handeling van een onbekende voorbijganger onderdeel kan worden van een kunstconcept.

Happening, performance en bodyart

Happening

Een happening is een kunstvorm waarin beeldende kunst, theater, muziek, dans en alledaagse handelingen kunnen samengaan. De grenzen tussen kunstwerk en publiek vervagen: aanwezigen kunnen onderdeel worden van het werk en het verloop gedeeltelijk bepalen.

John Cages *4’33”* is een belangrijk uitgangspunt. De pianist speelt gedurende 4 minuten en 33 seconden geen toets aan. De omgevingsgeluiden, zoals kuchjes, regen of krakende stoelen, vormen daardoor het muziekstuk. Cage maakt duidelijk dat toeval en de aanwezigheid van het publiek betekenis geven aan de uitvoering.

Allan Kaprow gebruikt vanaf 1959 de term happening. In 18 gebeurtenissen in 6 delen geeft hij bezoekers instructies: zij moeten bijvoorbeeld van stoel wisselen, lawaai maken of naar een andere ruimte gaan. Omdat in verschillende ruimtes tegelijk gebeurtenissen plaatsvinden, kan niemand alles zien. Het kunstwerk bestaat alleen tijdens de uitvoering; foto’s zijn documentatie en niet de happening zelf.

Performance

Een performance is een immateriële, tijdelijke kunstvorm waarin het fysieke optreden van de kunstenaar centraal staat. De kunstenaar geeft met handelingen en het eigen lichaam vorm aan een concept. Het publiek kijkt meestal toe en beïnvloedt het werk nauwelijks.

Voorbeelden:

• Wim T. Schippers giet in Manifestatie aan het strand in Petten een flesje prik leeg in zee. De plechtige aankondiging en media-aandacht contrasteren met de onbeduidende handeling.
• Gilbert & George presenteren zichzelf als levende, zingende sculpturen. Door langdurig hetzelfde gedrag te herhalen, leveren zij kritiek op vastgeroeste patronen binnen de kunstwereld.
• Marina Abramović en Ulay zoeken lichamelijke en mentale grenzen op. In Breathing in, Breathing out ademen zij twintig minuten elkaars uitgeademde lucht in, totdat ademnood hen dwingt te stoppen.

In Imponderabilia staan Abramović en Ulay naakt in een smalle museumdoorgang. Bezoekers moeten lichamelijk tussen hen door bewegen. De bezoeker participeert dus in het werk, maar bepaalt niet het concept.

In De kunstenaar is aanwezig zit Abramović langdurig zwijgend tegenover museumbezoekers. De ontmoeting en oogcontact vormen het werk, maar een gesprek voeren is niet toegestaan. Daarom blijft dit een performance en geen happening.

Bodyart

Bij bodyart is het lichaam van de kunstenaar het materiaal dat bewerkt wordt. In tegenstelling tot een performance verandert het lichaam bij bodyart tijdelijk of blijvend.

Dennis Oppenheim gebruikt in Leespositie voor tweedegraads verbranding zijn huid als beeldend materiaal. Hij ligt met een boek op zijn borst in de zon. Nadat het boek is verwijderd, blijft een witte rechthoek zichtbaar op zijn verbrande huid. Zijn lichaam functioneert als drager van het beeld.

ORLAN gebruikt plastische chirurgie als performance. Zij laat haar gezicht aanpassen met verwijzingen naar vrouwengezichten uit de kunstgeschiedenis, zoals het voorhoofd van de Mona Lisa en de kin van Botticelli’s Venus. Haar doel is geen schoonheidsverbetering, maar kritiek op veranderlijke schoonheidsidealen. Zij laat zien dat het ideale vrouwenbeeld cultureel en historisch bepaald is.

Weense Aktionisme

Het Weense Aktionisme gebruikt vaak extreme, confronterende acties. Hermann Nitsch organiseert met zijn Orgien Mysterien Theater rituele Aktionen waarin religieuze symboliek, mythologie, bloed en dierenorganen voorkomen.

Nitsch wil deelnemers confronteren met angst, wreedheid, dood en wedergeboorte. Volgens hem kan deze confrontatie leiden tot reiniging en een extatisch levensoptimisme. De documentatie in musea geeft slechts een indruk: volgens Nitsch worden alle zintuigen pas aangesproken wanneer iemand zelf deelneemt.

Environments en installaties

Een environment is een door de kunstenaar vormgegeven ruimte waarin de toeschouwer zich kan bevinden. De omgeving is niet neutraal, maar maakt zelf deel uit van het kunstwerk. Afhankelijk van de positie van de bezoeker verandert de ervaring.

Edward Kienholz maakt met The Beanery een levensgrote, benauwende kopie van een café in Los Angeles. De bezoeker loopt tussen figuren met klokken als hoofd, ruikt een kunstmatige cafélucht en ervaart een doodse sfeer. Het werk verwijst naar tijd verspillen, tijd doden en de werkelijkheid negeren. Daarmee vormt het ook een subtiel commentaar op de Vietnamoorlog.

Belangrijke voorlopers en varianten:

• Kurt Schwitters bouwt zijn Merzbau als een voortdurend veranderende inloopcollage. Het werk is volgens hem “uit principe onaf”.
• Yves Klein presenteert met De lege een vrijwel lege, witte galerieruimte met blauw neonlicht. Leegte wordt hier een creatieve mogelijkheid.
• Arman reageert met De volheid: hij vult dezelfde galerie volledig met afval, zodat bezoekers alleen van buitenaf kunnen kijken.
• Richard Serra maakt locatiespecifieke sculpturen van cortenstaal. In De kwestie van tijd lopen bezoekers tussen enorme gebogen staalplaten en ervaren zij ruimte, gewicht, dreiging en beklemming.

Installaties lijken op environments, maar zijn vaak abstracter, vrijer in de ruimte geplaatst en vaker multimediaal.

Landart

Kenmerken

Landart ontstaat rond 1970 en gebruikt het landschap als materiaal én locatie. Kenmerken zijn:

• kunst buiten, vaak in afgelegen gebieden;
• gebonden aan een specifieke locatie;
• meestal niet verplaatsbaar;
• grote schaal;
• invloed van weer en natuurkrachten;
• veranderlijk, tijdelijk of vergankelijk;
• vaak gebruik van materialen uit de directe omgeving;
• regelmatig aandacht voor natuur, milieu en menselijke ingrepen in het landschap.

Voorbeelden

Robert Smithsons Spiral Jetty is een spiraalvormige dijk van aarde, zoutkristallen en basalt in het Great Salt Lake in Utah. Door wisselende waterstanden verdwijnt en verschijnt het werk. De natuur bepaalt dus mede hoe het kunstwerk eruitziet.

Walter de Maria plaatst voor Bliksemveld vierhonderd roestvrijstalen palen in een groot raster in New Mexico. Bij verschillende lichtomstandigheden verandert de zichtbaarheid van het werk. Bij onweer kunnen blikseminslagen onderdeel worden van de ervaring, waardoor het weer letterlijk meewerkt aan het kunstwerk.

Christo en Jeanne-Claude pakken gebouwen, bruggen en landschappen in. Zij onderscheiden:

De ingepakte Pont Neuf in Parijs is tijdelijk en kostbaar. Het duo financiert zulke projecten door tekeningen, ontwerpen en collages te verkopen, terwijl het uiteindelijke werk zelf onverkopbaar blijft.

Ana Mendieta combineert landart en bodyart in haar Silhouetten-serie. Zij maakt vrouwelijke silhouetten met natuurlijke materialen zoals zand, vuur, takken en bloed. De werken bestaan vaak slechts kort en zijn vooral bekend door foto’s. Daardoor ontstaat de vraag of de foto documentatie is of zelf ook als kunstwerk moet worden gezien.

Verbanden tussen de kunstvormen

• Minimalisme en landart: beide gebruiken vaak eenvoudige geometrische vormen en industriële productiemethoden. Landart verplaatst deze principes van museumruimte naar landschap.
• Conceptkunst en landart: plannen, schetsen, teksten, diagrammen en foto’s kunnen noodzakelijk zijn om tijdelijke of onbereikbare werken te presenteren.
• Environments en landart: bij beide is de omgeving onlosmakelijk onderdeel van het kunstwerk en beweegt de toeschouwer zich vaak in of door het werk.
• Performance, bodyart en conceptkunst: het concept bepaalt de handeling; het lichaam of de gebeurtenis is het middel waarmee dat concept zichtbaar wordt.
• Postmodernisme: deze kunstvormen verwerpen één vast idee van wat kunst hoort te zijn. Kunst kan een tekst, handeling, leegte, lichaam, ruimte, landschap of maatschappelijk proces zijn.

Voorbeeld